Unia Europejska podejmuje kolejne inicjatywy, które mają pomóc rozwinąć europejski sektor sztucznej inteligencji. To m.in. wsparcie dla inwestycji w ten obszar, działania na rzecz suwerenności technologicznej i ograniczania cyberzagrożeń związanych z AI. Według europosła Piotra Müllera nadmiar regulacji dotyczących AI i wysokie ceny energii mogą jednak osłabiać atrakcyjność Starego Kontynentu dla inwestorów. Jego zdaniem rozwój własnego potencjału i asertywna polityka wobec dostawców z krajów trzecich będą skuteczniejsze niż kolejne regulacje.

– Największym problemem w kontekście inwestycji są nowe regulacje. Widzimy to w kilku obszarach. Ja w Parlamencie Europejskim zajmuję się sztuczną inteligencją i widzimy, że inwestorzy w Europie właściwie nie inwestują w rozwój tej technologii, która jest przełomowa i rozwija się najszybciej w historii ludzkości. Wybierają albo Stany Zjednoczone, albo Chiny, dlatego że Europa stała się przestrzenią niezwykle uregulowaną w tym obszarze – mówi agencji Newseria Piotr Müller, poseł do Parlamentu Europejskiego z Prawa i Sprawiedliwości. – Mało kto chce podjąć ryzyko zainwestowania milionów euro. Woli to zrobić w Stanach Zjednoczonych, a później wyeksportować tę usługę na teren Unii Europejskiej. Największym wyzwaniem dla inwestycji w Europie jest kwestia regulacji oraz cen energii. To dwie rzeczy, na które wskazują inwestorzy z całego świata.

Obszaru AI dotyczy jeden z zaproponowanych przez Komisję Europejską Omnibusów, czyli pakietów uproszczeń prawa. Pod koniec czerwca br. Rada UE zatwierdziła rozporządzenie, będące częścią Omnibusa VII, które m.in. przesuwa termin ustanowienia przez właściwe organy krajowe piaskownic regulacyjnych w zakresie sztucznej inteligencji do 2 sierpnia 2027 roku. Skraca także termin dla dostawców systemów AI na wdrożenie rozwiązań zapewniających przejrzystość w odniesieniu do sztucznie generowanych treści z sześciu do trzech miesięcy. Nowy termin ustalono na 2 grudnia 2026 roku. Część regulacji w ramach AI Act już jest w mocy, a kolejne wejdą w życie 2 sierpnia br., m.in. te związane ze znakowaniem treści wygenerowanych lub zmodyfikowanych przez AI, oznaczaniem deepfake’ów czy informowaniem użytkowników o kontakcie z AI.

– Europa posiada zasoby finansowe [do konkurowania z USA czy Chinami – red.], natomiast nie posiada zasobów w obszarze swobody działania. Nadmiar regulacji w obszarze sztucznej inteligencji, ale także w innych obszarach powoduje, że światowe talenty nie zjeżdżają się do Europy, żeby budować nowe firmy, tylko wyjeżdżają do Stanów Zjednoczonych, Japonii, Korei Południowej, Nowej Zelandii, Australii czy Chin. W Europie niestety mamy mało tego typu przykładów, mamy za to masę Europejczyków, którzy osiągają ogromne sukcesy poza Unią Europejską – mówi Piotr Müller.

Problem w tym, że Europa potrzebuje tego typu inwestycji ze względu na wysoki stopień uzależnienia technologicznego od krajów trzecich. Spoza UE pochodzi blisko 80 proc. infrastruktury cyfrowej i technologii wykorzystywanych w państwach członkowskich. Komisja Europejska uruchomiła m.in. instrument InvestAI mający na celu mobilizację 200 mld euro na inwestycje w sztuczną inteligencję, w tym utworzenie nowego europejskiego funduszu w wysokości 20 mld euro na gigafabryki AI. W czerwcu zaproponowała także pakiet dotyczący suwerenności technologicznej, który ma na celu wzmocnienie potencjału Europy w dziedzinie półprzewodników, sztucznej inteligencji, technologii chmurowych i oprogramowania typu open source.

Bruksela zwraca również uwagę na aspekt rosnących cyberzagrożeń związanych z rozwojem AI. W tym obszarze zaproponowała plan działania, który z jednej strony ma ograniczać zagrożenia wynikające z rozwoju zaawansowanych modeli, a z drugiej – lepiej wykorzystywać sztuczną inteligencję do ochrony przed cyberatakami.

– Generalnie rozwój sztucznej inteligencji jest ogromnym wyzwaniem dla cyberbezpieczeństwa. Te modele umożliwiają zmasowane ataki na infrastrukturę krytyczną w taki sposób, który do tej pory był niemożliwy. Jest wiele przykładów infrastruktury z obszaru AI pozwalającej na tego typu ataki, która jest stworzona w Stanach Zjednoczonych czy Chinach. Przed Europą ogromne wyzwanie, żeby się przed tym bronić – uważa europoseł. – Tu regulacje same w sobie aż tak bardzo nie pomogą, tylko rozwój własnych technologii, które będą w stanie się bronić przed tego typu atakami.

Dokument Komisji Europejskiej zakłada m.in. stworzenie europejskich zdolności do oceny bezpieczeństwa modeli sztucznej inteligencji, ułatwienie dostępu do najbardziej zaawansowanych systemów AI dla instytucji publicznych i firm oraz uruchomienie platformy do testowania ich zastosowania w sektorach krytycznych, takich jak energetyka, finanse, transport czy ochrona zdrowia.

– Ważne jest również to, żeby infrastruktura krytyczna w Europie była odpowiednio budowana. Tu największym wyzwaniem jest to, i to akurat popieram, aby prowadzić bardzo asertywną politykę wobec producentów różnego rodzaju sprzętu i oprogramowania z krajów, które mają charakter autorytarny, niedemokratyczny, takich jak chociażby Chiny, ponieważ jest to ogromne ryzyko dla bezpieczeństwa europejskiego – wskazuje Piotr Müller. – Niestety nie wszyscy to robią, ostatnio widzieliśmy decyzję chociażby rządu hiszpańskiego, który zautoryzował urządzenia chińskie i dopuścił je do używania w najbardziej krytycznych elementach infrastruktury hiszpańskiej. To jest absolutnym błędem i uważam, że coś takiego kategorycznie nie powinno się wydarzyć.

Agencja Unii Europejskiej ds. Cyberbezpieczeństwa (ENISA) w raporcie „ENISA Threat Landscape 2025” wskazuje, że najbardziej narażonym na cyberataki sektorem jest administracja publiczna, której dotyczyło ponad 38 proc. analizowanych incydentów. Drugie miejsce przypadło sektorowi transportu (7,5 proc.), a kolejne pozycje – infrastrukturze i usługom cyfrowym (4,8 proc.), finansom (4,5 proc.) i produkcji (2,9 proc.).

– Te ataki odbywają się nie tylko dzięki temu, że sztuczna inteligencja jest bardzo zaawansowana. W elementach infrastruktury krytycznej często są stare urządzenia, które pozwalają na dostęp do niej. AI jest narzędziem do tego, aby wykorzystywać luki w tych urządzeniach, które nie zostały zmodyfikowane i zabezpieczone – zaznacza europoseł z PiS.

Polska ma niższy poziom podłączenia mieszkańców do sieci kanalizacyjnej w porównaniu z pozostałymi krajami basenu Morza Bałtyckiego. W kraju funkcjonuje ok. 2,5 mln szamb i przydomowych oczyszczalni ścieków – wynika z raportu fundacji Race For The Baltic i Agencji Wspierania Ochrony Środowiska. Problem w tym, że zdecydowana większość nieczystości z takich instalacji zamiast do oczyszczalni trafia do środowiska, zanieczyszczając glebę, wody gruntowe, rzeki, a na końcu Bałtyk. Mowa o ok. 200 mln m³ ścieków rocznie, czyli prawie 1/3 objętości jeziora Śniardwy.

– Morze Bałtyckie to ekosystem, który wymienia wodę raz na 30 lat, więc to, co do niego trafia, pozostaje tam przez dekady i bardzo trudno podlega procesowi regeneracji. W związku z tym to, co możemy zrobić tu i teraz, co jest w naszej mocy, to przede wszystkim zredukowanie zanieczyszczeń, które spływają z lądu. To jest praca u źródeł, jak np. zapewnienie dobrych praktyk przeładunku w portach, zabezpieczenie odpadów przy produkcji nawozów, dobra praktyka nawożenia w rolnictwie, a także gospodarka ściekowa – mówi agencji Newseria Marcin Kotlarek, prezes fundacji Race for the Baltic.

Z raportu fundacji i Agencji Wspierania Ochrony Środowiska wynika, że ścieki odpowiadają za ok. 35 proc. ładunku fosforu trafiającego rocznie do Morza Bałtyckiego. To jeden ze związków odpowiedzialnych za eutrofizację akwenu, przyczyniający się do zakwitów glonów i sinic oraz powstawania stref ubogich w tlen. W efekcie dochodzi do degradacji ekosystemów wodnych i pogorszenia jakości wód.

Autorzy publikacji wskazują, że to efekt specyfiki polskiej gospodarki ściekowej. Pod tym względem Polska wypada najgorzej spośród pozostałych krajów nadbałtyckich. Jak podają, poziom zgodności z wymogami unijnej dyrektywy ściekowej wynosi u nas 70–77 proc., podczas gdy w pozostałych państwach regionu sięga 96–100 proc.

– W Polsce 1/4 ludzi nie ma podłączenia do sieci kanalizacji. To 10 mln osób mieszkających w domach, w których jest albo szambo, albo przydomowa oczyszczalnia ścieków. W Polsce mamy ponad 2,1 mln szamb zarejestrowanych, ponad 200 tys. niezarejestrowanych, będących w szarej strefie, i dodatkowo 500 tys. przydomowych oczyszczalni ścieków – wylicza Marcin Kotlarek. – Poziom 72 proc. przyłączenia do sieci kanalizacyjnej nie jest zły w sam w sobie. Nie zawsze jest sens ekonomiczny, żeby podłączać każdą wieś, każde domostwo do kanalizacji. Problemem jest to, w jaki sposób ludzie obchodzą się z szambami i przydomowymi oczyszczalniami ścieków.

Wyliczenia przedstawione w raporcie wskazują, że w 2024 roku – co wynika z danych GUS – odebrano w Polsce 45 mln m³ nieczystości ciekłych, podczas gdy powinno to być ponad 250–300 mln m³.

– Oznacza to, że 80–90 proc. ścieków nie trafia do oczyszczalni. To jest 200 mln m³, a dla porównania Śniardwy, największe jezioro w Polsce, mają 600 mln m³. Czyli co roku ścieki o objętości 1/3 jeziora Śniardwy trafiają do gruntów, wód gruntowych czy jezior. To  olbrzymia skala – podkreśla prezes fundacji Race for the Baltic.

Helena Goderska, dyrektorka Biura Realizacji Projektów w Agencji Wspierania Ochrony Środowiska, wskazuje na wymiar regionalny tego problemu. Przytacza dane dla województwa podkarpackiego, w którym do środowiska może trafiać nawet ponad 95 proc. ścieków z systemów indywidualnych, co rocznie oznacza ok. 13,7 mln m³ nieczystości – niemal dwa razy więcej niż ilość ścieków, które trafiły do Wisły podczas awarii oczyszczalni Czajka w Warszawie. Eksperci podkreślają, że nieszczelne szamba i nielegalne zrzuty wprost do rowów melioracyjnych czy gruntu oznaczają wprowadzanie do gleby groźnych bakterii i chemii, która przenika do lokalnych ujęć wody pitnej.

– To ma wpływ na zdrowie publiczne. Ostatnio przypominam sobie Olecko, gdzie przez kilka dni nie było dostępu do wody, bo nastąpiło zatrucie bakteriami coli w lokalnych wodociągach. Dodatkowo ludzie też cierpią lokalnie, bo cieknące szamba zatruwają wodę w studniach, skąd na terenach wiejskich często jest pobierana woda – mówi Marcin Kotlarek.

Problem ten ma kilka przyczyn. Pierwszą z nich jest wiek i stan techniczny szamb oraz przydomowych oczyszczalni ścieków. To często stara infrastruktura lub nienależycie wykonana, z wykorzystaniem nieodpowiednich materiałów. Ich wymiana wymaga dużego wysiłku finansowego po stronie państwa i gmin, a także właścicieli domów. Fundacja szacuje, że potrzeba na ten cel kilku miliardów złotych. Kolejny powód to niewłaściwa eksploatacja istniejących instalacji i nieregularne opróżnianie zbiorników. Eksperci wskazują także na nieprawidłowy nadzór ze strony gmin.

– Po pierwsze, gminy bardzo często nie mają określonych jednolitych standardów. W niektórych wytyczne określają wywóz szamba wtedy, kiedy się przepełni, a w innych raz na kwartał. Są to często bardzo płynne, nomen omen, standardy – mówi prezes fundacji. – Po drugie, aż 2/3 gmin nie ma systemów informatycznych, które pozwalałyby im monitorować to, jak często poszczególne gospodarstwa domowe wywożą ścieki do oczyszczalni. To jest bardzo proste do zmierzenia, monitorowania i raportowania. Gminy powinny tworzyć precyzyjne, dobre regulaminy, monitorować, nadzorować to, jak często gospodarstwa domowe wywożą ścieki, i dbać o przyłączenie do kanalizacji tam, gdzie jest wyznaczona aglomeracja. To są obowiązki gmin, które dzisiaj często nie są spełniane.

Zdaniem autorów raportu brakuje także nadzoru nad gminami ze strony wojewódzkich inspektoratów ochrony środowiska.

– Tylko 20 proc. gmin rocznie jest kontrolowanych przez WIOŚ – podkreśla Marcin Kotlarek.

Eksperci wskazują, że nieodbierane ścieki to poważne wyzwanie środowiskowe, którego nie można ignorować. Na ten problem zwraca uwagę kampania edukacyjna „Widzisz sinice?”, realizowana przez fundację Race for the Baltic w ramach projektu „Bałtyk zaczyna się na lądzie”. Jej celem jest pokazanie, że decyzje podejmowane daleko od Wybrzeża mają bezpośredni wpływ na kondycję Bałtyku, który jest jednym z najbardziej wrażliwych mórz świata.

Asystenci AI – wykorzystujący generatywną sztuczną inteligencję, bazę wiedzy szpitala i interaktywne mapy 3D – przejmą częściowo obsługę informacyjną pacjentów i ich opiekunów w Centrum Zdrowia Dziecka w warszawskim Międzylesiu. System pomoże im odnaleźć poszczególne poradnie i oddziały, odpowie na pytania organizacyjne, dzięki czemu odciąży personel szpitala. Twórcy rozwiązania z firmy Orange Polska podkreślają, że to jego pierwsze komercyjne wdrożenie, a poza branżą medyczną może ono znaleźć zastosowanie na dworcach, lotniskach czy w urzędach.

– Uruchomiliśmy system pięciu awatarów, które mają wspierać rodziny pacjentów w pozyskiwaniu informacji o funkcjonowaniu naszego instytutu. Ta nowoczesna technologia pomoże znaleźć praktyczne informacje osobom, które przyjeżdżają do nas na wizyty ambulatoryjne, oraz tym, które są hospitalizowane – mówi agencji Newseria dr n. med. Marek Migdał, dyrektor Instytutu „Pomnik – Centrum Zdrowia Dziecka” (IPCZD). – Co roku odwiedza nas kilkaset tysięcy dzieci i ich rodzin. 52 proc. to pacjenci spoza Mazowsza, którzy bardzo często potrzebują prostych informacji odnośnie do tego, jak jest zorganizowany szpital i jak się po nim poruszać.

Pięciu interaktywnych Asystentów AI zainstalowano w najczęściej odwiedzanych punktach IPCZD, m.in. przy wejściu głównym, w izbie przyjęć czy przy wejściu do poradni specjalistycznych. Pacjenci, ich opiekunowie i osoby odwiedzające mogą za pomocą ekranów dotykowych prowadzić rozmowę z asystentami, którzy udzielają informacji organizacyjnych, pomagają odnaleźć konkretne poradnie, oddziały czy pracownie diagnostyczne, wykorzystując do tego interaktywne mapy 3D. Komunikacja jest możliwa w języku polskim i angielskim.

– Asystent AI powstał po to, by usprawnić komunikację pacjentów i ich rodziców oraz pomóc w nawigowaniu po tym ośrodku, który liczy ponad 30 budynków – podkreśla Arkadiusz Wójcik, dyrektor ICT w firmie Orange Polska, która jest partnerem technologicznym projektu. – To jest jego najważniejsza funkcja. Przekłada się to na spokój rodziców i młodych pacjentów podczas poruszania się po szpitalu. To istotne, biorąc pod uwagę stresogenność całego pobytu w tej instytucji.

Rozwiązanie zostało zaprojektowane tak, aby zapewnić szybki i intuicyjny dostęp do najważniejszych informacji, szczególnie osobom, które po raz pierwszy są w IPCZD. Asystent AI nie zastępuje personelu medycznego ani administracyjnego – jego rolą jest przejęcie prostych, powtarzalnych pytań i ułatwienie dostępu do informacji, dzięki czemu pracownicy mogą poświęcić więcej czasu sprawom wymagającym bezpośredniego kontaktu z pacjentem. To ułatwia funkcjonowanie pacjentów w przestrzeni szpitala, również tych najmłodszych. W strefie gier i aktywności dostępne są bowiem m.in. proste gry ekranowe i gry konwersacyjne wykorzystujące AI, które pozwalają przyjemnie spędzić czas np. w oczekiwaniu na badanie czy konsultację.

Firma Orange Polska odpowiadała za dostarczenie i implementację rozwiązania opartego na sztucznej inteligencji, dostosowanego do potrzeb IPCZD. Jest to pierwsze komercyjne wdrożenie tego rozwiązania. Każde urządzenie z Asystentem AI ma własną antenę 5G z kartą SIM, dzięki czemu jest niezależne od lokalnego połączenia z siecią i ma własne, bezpieczne połączenie z zapleczem rozwiązania. 

– Asystent AI ma zdolność uczenia się, wyciągania wniosków, agregowania informacji, dołączania nowych odpowiedzi na pojawiające się pytania. To jest rozwiązanie uczące się, czyli wykorzystujące znane nam dzisiaj techniki i technologie w zakresie nauczania językowego – wskazuje dyrektor ICT w Orange Polska.

Przedstawiciele firmy wskazują, że w Asystentach AI zastosowano wiele innowacyjnych rozwiązań. Łączą one możliwości generatywnej sztucznej inteligencji z bazą wiedzy konkretnej organizacji (obejmującą regulaminy, procedury, informacje organizacyjne czy mapy obiektów) i z nowoczesnym interfejsem multimedialnym. Dzięki temu mogą być personalizowane pod konkretne branże i wykorzystywane tam, gdzie istotne są szybki dostęp do informacji i jakość obsługi. Czas reakcji wynosi średnio ok. 2 sekund, co pozwala na prowadzenie płynnej i naturalnej interakcji z użytkownikiem. 

– To mogą być np. dworce, lotniska czy punkty obsługi klienta. Taki awatar pomaga rozładowywać kolejki ludzi stojących po informacje oraz udzielić wskazówek, bazując na wewnętrznych informacjach danej instytucji – wskazuje Arkadiusz Wójcik. – Na tym polega nowoczesna technologia, że integrujemy hardware, software i modele językowe oraz wplatamy rozwiązania w zależności od funkcji i potrzeb, które powinny spełnić. Asystent sprawdzi się doskonale również w urzędach, gdzie ułatwi pracę wszystkim osobom obsługującym obywateli.

Jak dodaje, system został zaprojektowany w sposób, który umożliwia jego skalowanie wraz z rozbudową sieci asystentów – zarówno w ramach jednej organizacji, jak i w wielu instytucjach jednocześnie. Architektura rozwiązania pozwala elastycznie zwiększać zasoby wraz ze wzrostem liczby użytkowników i wdrożeń. 

Dyrektor Centrum Zdrowia Dziecka podkreśla, że wdrożenie Asystentów AI to kolejny etap transformacji cyfrowej instytutu.  

– Nie byłoby to możliwe, gdyby nie środki pozyskane z KPO na wsparcie cyfryzacji, przy czym ok. 20 proc. finansujemy ze swoich środków, uważając, że ta inwestycja jest bardzo potrzebna instytutowi – mówi dr n. med. Marek Migdał. – Nowoczesne technologie to jest nasza domena. W styczniu tego roku Instytut „Pomnik – Centrum Zdrowia Dziecka” otrzymał prestiżową nagrodę Lidera Roku w Ochronie Zdrowia w Polsce w dziedzinie innowacji, nie wśród szpitali pediatrycznych, ale wszystkich szpitali.

W czerwcu warszawskie centrum uruchomiło zmodernizowaną aptekę szpitalną, w której wdrożono jeden z najbardziej zaawansowanych systemów farmacji szpitalnej w Polsce. Obejmuje on m.in. robota aptecznego, zautomatyzowane magazyny, system Unit Dose, w którym każda dawka leku jest indywidualnie przygotowywana i monitorowana, oraz automatyczne apteczki oddziałowe.

– Mamy plan naszej rewitalizacji do 2027 roku i będziemy realizować bardzo dużo takich projektów – zapowiada dyrektor Instytutu „Pomnik – Centrum Zdrowia Dziecka”

NASK szacuje, że 30,3 proc. wszystkich miejsc pracy w Polsce jest podatnych na wpływ generatywnej sztucznej inteligencji. To około 5,08 mln stanowisk, z czego 817,5 tys. stanowią te najbardziej narażone. Eksperci podkreślają, że AI zredukuje wiele zawodów, zwłaszcza tych opartych na przetwarzaniu informacji. Jednocześnie może ona stworzyć nowe miejsca pracy, a na znaczeniu będą zyskiwać specjalistyczne kompetencje.

– Czy sztuczna inteligencja zredukuje wiele zawodów? Moja brutalna odpowiedź brzmi: tak. To są zawody, które w modelu biznesowym mają przetwarzanie informacji. Już kiedyś byliśmy tego świadkami. Jak wchodził internet, to on zredukował niemalże do zera koszty przesyłania informacji. Firmy, które miały model biznesowy oparty o silosowanie i przesyłanie informacji, praktycznie wypadły z rynku – mówi agencji Newseria Paweł Tkaczyk, ekspert ds. marketingu i budowania marek. – Nie mamy dzisiaj książek telefonicznych, bo zastąpiliśmy je internetem, nie mamy wypożyczalni kaset, dlatego że je zastąpiliśmy Netflixem. Teraz sztuczna inteligencja redukuje do zera koszt tworzenia informacji.

Z ubiegłorocznego badania KPMG „Sztuczna inteligencja w Polsce. Krajobraz pełen paradoksów” wynika, że AI jest już stałym elementem życia prywatnego i zawodowego wielu Polaków. Korzysta z niej 84 proc. badanych. Wśród osób pracujących 71 proc. stosuje narzędzia AI w pracy, a wśród osób uczących się – wszyscy respondenci deklarują ich wykorzystanie w edukacji. Trzech na czterech użytkowników zauważyło poprawę wydajności i dostępności zasobów dzięki automatyzacji powtarzalnych zadań. Choć AI zwiększa efektywność pracy u większości jej użytkowników w Polsce, to w co trzecim przypadku prowadzi także do wzrostu obciążenia obowiązkami. Prawie połowa pracowników obawia się, że pozostaną w tyle, jeśli nie będą korzystać ze sztucznej inteligencji.

– Jeśli jesteś prawnikiem, który bierze jakąś informację od klienta i oddaje z powrotem informację w formie przetworzonej, to sztuczna inteligencja zabierze ci pracę. Pół dobra, pół zła wiadomość jest taka, że zabierze pracę klasie średniej i najtańszej, natomiast zostaną lepsi. To nie jest tak, że sztuczna inteligencja zabierze ci pracę. Ludzie, którzy używają sztucznej inteligencji, żeby zrobić twoje zadanie lepiej i szybciej od ciebie, zabiorą ci pracę – mówi Paweł Tkaczyk.

Z raportu PwC „2026 Global AI Jobs Barometer” wynika, że sztuczna inteligencja profesjonalizuje niektóre zawody, czyli zwiększa znaczenie eksperckiej wiedzy i kompetencji. Inne natomiast demokratyzuje, ułatwiając ich wykonywanie osobom z mniejszym doświadczeniem. Zawody zaliczane do pierwszej grupy rozwijają się dwa razy szybciej niż zawody zdemokratyzowane, a płace dla specjalistów rosły od 2021 roku o 42 proc. szybciej niż w drugiej grupie. Jednocześnie zawody profesjonalizowane przez AI mają znacznie mniejszy udział w rynku ogłoszeń o pracę (22 proc. vs. 52 proc.).

Umiejętności wymagane na stanowiskach, na które AI oddziałuje najmocniej, zmieniają się ponad dwa razy szybciej niż na stanowiskach, na które AI nie oddziałuje. Częściej dotyczy to takich kompetencji jak empatia czy kreatywność, które zyskują na znaczeniu, kiedy technologia przejmuje część rutynowych zadań.

Raport NASK, Ministerstw Cyfryzacji i Międzynarodowej Organizacji Pracy („Generatywna sztuczna inteligencja a polski rynek pracy”) wskazuje, że 4,9 proc. pracowników w Polsce pracuje w zawodach o najwyższej podatności na automatyzację i transformację związaną z wykorzystaniem GenAI. Najbardziej narażoną grupą na wpływ tej technologii są pracownicy biurowi, spośród których ponad 71 proc. wykonuje zadania możliwe do zautomatyzowania.

– Czy sztuczna inteligencja zabiera częściej pracę ludziom z wyższym wykształceniem? Moim zdaniem tak, natomiast wynika to z tego, że wyższe wykształcenie jest bardzo mocno skorelowane z modelami biznesowymi, które charakteryzują się przetwarzaniem informacji, nie rzeczywistości. Jako strateg marketingowy dostaje informacje z rynku na podstawie badań, przetwarzam je i produkuję z nich strategię. To jest coś, co AI jest w stanie zrobić bez żadnego problemu. Czy czeka nas, ludzi z wyższym wykształceniem, praca fizyczna? Niekoniecznie – zaznacza ekspert. – Ludzie, którzy wcześniej zajmowali się reklamą po pojawieniu się mediów społecznościowych, znaleźli sobie miejsce w reklamie. Ludzie wobec sztucznej inteligencji też znajdą sobie miejsce i niekoniecznie wrócą do budowania czy malowania płotów.

Badania wskazują także, że Polacy coraz mniej obawiają się AI. W raporcie Future Mind „Jak AI zmienia codzienność Polaków? Sztuczna inteligencja w pracy i życiu osobistym w 2026 roku” co trzeci Polak deklarował, że obecność AI wzbudza w nim niepokój, podczas gdy rok wcześniej było to ponad 40 proc. Rośnie za to odsetek osób wyrażających nadzieję lub deklarujących obojętny stosunek do rozwoju AI.

– Czy AI będzie tworzyć nowe miejsca pracy? Absolutnie będzie, ale nie jesteśmy w stanie powiedzieć jakie. Jeśli rozmawiamy o innowacjach, mówimy o dwóch kanałach ich tworzenia: ewolucyjnym, czyli wiemy, że powstanie samochodu stworzyło mechaników samochodowych, oraz rewolucyjnym, którego nie potrafimy przewidzieć – tłumaczy Paweł Tkaczyk. – Powstanie samochodu doprowadziło także do powstania kina samochodowego i Walmartu, czego ludzie na początku nie przewidzieli. To samo z internetem, który doprowadził do szybszego przesyłania informacji, ale stworzył też social media menedżerów czy osoby zajmujące się leczeniem psychicznym ludzi uzależnionych od FOMO.

„Labor Market Report” przygotowany przez LinkedIn wskazuje, że w ciągu ostatnich dwóch lat na całym świecie powstało 1,3 mln nowych miejsc pracy związanych ze sztuczną inteligencją, w tym data annotator, AI engineer czy też forward‑deployed engineer. Te stanowiska nie istniały jeszcze kilka lat temu, ale szybko stały się niezbędne dla gospodarek cyfrowych.

– Jak się skutecznie przygotować do funkcjonowania na rynku pracy zmieniającym się przez sztuczną inteligencję? Trzeba się specjalizować, dlatego że to szybko galopuje. Ludzie, którzy głęboko siedzą w AI, od jakiegoś czasu głośno mówią, że nie nadążają. Więc przeciętny Kowalski absolutnie nie ma na to szans – podkreśla Paweł Tkaczyk. – Trzeba się wyspecjalizować w używaniu sztucznej inteligencji do generowania obrazów, zarządzania danymi czy tworzenia tekstu, itp. Natomiast ogólne podążanie za sztuczną inteligencją moim zdaniem przestaje powoli mieć sens.

– Nowoczesne technologie odgrywają coraz większą rolę w prowadzeniu badań statystyki publicznej, przyczyniając się m.in. do sprawniejszej analizy ogromnych zbiorów danych oraz ich integracji z nowymi źródłami informacji – wskazuje prezes Głównego Urzędu Statystycznego Marek Cierpiał-Wolan. Pozwala to nie tylko podnieść jakość gromadzonych danych, ale też wypełnić dotychczasowe luki badawcze. W kolejnych latach wpłynie to na sposób prowadzenia spisów powszechnych.

– W kontekście statystyki publicznej dochodzą przede wszystkim nowe źródła danych. Zwykle korzystała ona z danych administracyjnych i badań próbkowych i pełnych. W tej chwili mamy ogromną ilość tzw. big data: danych z telefonii komórkowej, kart płatniczych czy systemów smart city. Po pierwsze, statystyka publiczna musi sobie z tym poradzić – mówi agencji Newseria Marek Cierpiał-Wolan, prezes GUS. – Po drugie, musi ona wziąć je pod uwagę w procesie integracji danych, aby pokryć pewne zjawiska i procesy.

GUS prowadzi działania, które mają zwiększyć potencjał informacyjny swoich zasobów poprzez m.in. prowadzenie statystyk eksperymentalnych. Prace badawcze wykraczają poza standardową praktykę działań wykorzystywanych w opracowaniach metodologicznych, wypełniając tym samym lukę informacyjną.

– Na przykład możemy zidentyfikować jednodniowych turystów, których dotychczas nie badaliśmy w sposób tak systematyczny, jak możemy to robić za pomocą danych z kart, telefonii czy systemów smart city. Integrując dane z tych źródeł, jesteśmy w stanie nie tylko policzyć turystów, ale także oszacować ich wydatki. Ma to wpływ na produkt krajowy brutto nie tylko Polski, ale także w podziale na regiony – wyjaśnia Marek Cierpiał-Wolan. – Uwzględnienie nowych źródeł to nie tylko konieczność pójścia z duchem czasu, ale także pokrywanie pewnych luk badawczych, których statystyka publiczna nie pokrywała dotychczas przy standardowym podejściu.

Jak wskazuje raport GUS „Dane o Polsce w 2025 roku”, statystyka eksperymentalna wykazała, że rzeczywista liczba jednodniowych podróży krajowych była o 12,6 proc. wyższa, niż wynikało to z badań ankietowych, z kolei dane dotyczące wydatków na ten cel okazały się o 7,2 proc. wyższe. Również informacje na temat jednodniowych podróży cudzoziemców do Polski i ich wydatków zaktualizowano w górę – odpowiednio o 3,7 proc. i 5,1 proc.

W grudniu 2025 roku GUS oraz Ministerstwo Sportu i Turystyki zawarły porozumienie o współpracy przy realizacji grantu badawczego Narodowego Centrum Badań i Rozwoju „Zaangażowane narzędzia i algorytmy SI w oparciu o dane publiczne wspomagające rozwój gospodarczy w obszarze turystyki”. Jego celem jest rozwój nowoczesnych narzędzi statystycznych i analitycznych, które pozwolą lepiej monitorować ruch turystyczny i skuteczniej planować działania publiczne.

– Turystyka to jeden z takich obszarów – wskazuje prezes GUS. – Wspólnie ze Światową Organizacją Zdrowia i UNHCR mamy duży projekt, za pomocą którego możemy śledzić codzienne przemieszczanie się uchodźców praktycznie w trybie rzeczywistym. Jesteśmy więc w stanie prewencyjnie – nie tylko z punktu widzenia potrzeb zdrowotnych, ale także logistycznych – dostarczać informacje osobom, które podejmują decyzje – podkreśla Marek Cierpiał-Wolan.

W zakresie badań statystycznych, metodologii i analiz dotyczących migracji GUS współpracuje również z Międzynarodową Organizacją ds. Migracji (IOM). Współpraca, w sprawie której podpisano memorandum 18 czerwca br., obejmuje m.in. wymianę wyników badań i analiz, rozwój metodologii czy wsparcie działań związanych z gromadzeniem danych. Ma to służyć pogłębianiu wiedzy na temat procesów migracyjnych oraz dalszemu rozwojowi nowoczesnych narzędzi badawczych i analitycznych.

– Nowe źródła danych i nowe technologie powodują ewolucję w zakresie narzędzi badawczych statystyki publicznej. W krótszym i długim okresie będziemy obserwować zastępowanie nimi tradycyjnych metod – zapowiada Marek Cierpiał-Wolan. – Planujemy chociażby zastąpić jedno z badań, które prowadzimy w obiektach zbiorowego zakwaterowania, informacjami z portali rezerwacyjnych, danymi z telefonii komórkowej i kart oraz danymi ze źródeł administracyjnych. 

Wykorzystanie nowych źródeł danych i narzędzi ich integracji ma duże znaczenie w kontekście unijnego rozporządzenia dotyczącego europejskich statystyk na temat ludności i mieszkań (tzw. ESOP). Nowe przepisy wyznaczają standardy zbierania danych demograficznych i mieszkaniowych, w tym w zakresie spisu powszechnego, w sposób bardziej spójny, nowoczesny oraz dostosowany do realiów państw członkowskich. W ich ramach uregulowane zostały m.in. kwestie dotyczące prezentowania liczby ludności, zakresu obowiązkowych estymacji czy też schematu transmisji danych.

– W niektórych krajach, szczególnie skandynawskich, już od lat wykorzystywane są źródła administracyjne, a w niektórych krajach prowadzony jest tzw. spis ciągły. Za pomocą próbek podawane są informacje na temat ludności nie raz na 10 lat, tak jak spis, ale w bardzo krótkich przedziałach czasowych. To rozporządzenie dotyczące ludności i mieszkań, które będzie nas obowiązywać od 2028 roku, wychodzi temu naprzeciw. Będziemy publikować dane dotyczące ludności w siatce kilometrowej i często. Gdy zintegrujemy już te rejestry z pewnymi danymi czy doszacowaniami, przede wszystkim z szarej czy czarnej strefy, wówczas postaramy się, aby te informacje nie były raz na rok czy raz na pół roku, ale w czasie rzeczywistym – zapowiada prezes GUS.

Podkreśla, że bardzo ważnym wyzwaniem dla statystyki publicznej jest integracja danych.

– Metody integracji danych to coś, co w tej chwili wychodzi na plan pierwszy i bezwzględnie potrzebna nam będzie współpraca z akademikami, żeby wypracować efektywne sposoby ich łączenia oraz dostarczać dobrej jakości informacji społeczeństwu i tym, którzy podejmują decyzje – zaznacza Marek Cierpiał-Wolan. – Dobrej jakości infrastruktura informacyjna musi korzystać z danych statystyki publicznej, dlatego że my jesteśmy strażnikami jakości. W zatrutym środowisku informacyjnym współczesnego świata statystyka publiczna ma szansę, szczególnie w okresie sztucznej inteligencji, być tą organizacją, która daje nadzieję na porządek i prawdę.

Produkcja ryb, owoców morza i innych organizmów wodnych na świecie w 2024 roku wynosiła rekordowe 235 mln t – wynika z najnowszego raportu Organizacji Narodów Zjednoczonych ds. Wyżywienia i Rolnictwa (FAO). Ryby i owoce morza są istotne dla zapewnienia bezpieczeństwa żywnościowego, zwłaszcza w perspektywie rosnącej globalnej populacji. Wzrost zapotrzebowania zwiększa znaczenie zrównoważonego zarządzania dzikimi stadami.

– Zapotrzebowanie na ryby i owoce morza rośnie z roku na rok, ponieważ jest coraz więcej ludzi na świecie. Obecnie światowa populacja wynosi 8 mld, natomiast według szacunków w 2050 roku ma osiągnąć 10 mld. Ryby i owoce morza są cennym źródłem wartościowego białka, które jest niezbędne do prawidłowego funkcjonowania organizmu. Są także źródłem niskoemisyjnej i odnawialnej żywności – mówi w rozmowie z agencją Newseria Gabriela Kotkowska, marketing & communication manager na Polskę i Europę Centralną w Marine Stewardship Council (MSC).

Z 235 mln t ryb i owoców morza wyprodukowanych na świecie w 2024 roku 40 mln t stanowiły algi, a 195 mln t – zwierzęta wodne, z czego 92 mln t pochodziło z połowów dzikich ryb i innych organizmów. Statystyki te oznaczają, że średnio w każdej minucie z mórz, oceanów i wód śródlądowych wyławiano blisko 175 t dzikich organizmów wodnych – wskazuje raport FAO „The State of World Fisheries and Aquaculture 2026”.

– Coraz większe zapotrzebowanie na ryby i owoce morza oznacza coraz większą eksploatację ekosystemów morskich. Dane z najnowszego raportu na temat stanu rybołówstw i akwakultury na świecie, przygotowanego przez Organizację Narodów Zjednoczonych do spraw Wyżywienia i Rolnictwa, wskazują na to, że przełowienie stale rośnie – wyjaśnia Gabriela Kotkowska.

Dane FAO wskazują, że obecnie 37,6 proc. stad ryb na świecie jest przełowionych. W latach 70. ubiegłego wieku było to zaledwie 10 proc.

– Bardzo potrzebne jest więc odpowiedzialne zarządzanie rybołówstwem. To podstawa Standardu Zrównoważonego Rybołówstwa MSC, organizacji, która wspiera rybołówstwa na całym świecie we wprowadzaniu zrównoważonych praktyk połowowych – podkreśla przedstawicielka Marine Stewardship Council.

Jak wskazuje raport FAO, globalne połowy obejmują obecnie blisko 3 tys. gatunków zwierząt wodnych. Około 85 proc. połowów stanowią ryby. Największy udział mają niewielkie gatunki pelagiczne, np. sardele, sardynki i śledzie. Istotną rolę odgrywają również tuńczyki i gatunki tuńczykopodobne, które należą do najbardziej wartościowych ekonomicznie i mają duże znaczenie dla światowego rybołówstwa, zwłaszcza w regionach tropikalnych. Kolejną ważną grupę stanowią ryby denne, m.in. dorsz, morszczuk i mintaj, które występują głównie na szelfach kontynentalnych, co czyni je dostępniejszymi niż gatunki głębinowe lub migrujące. 

– Taka różnorodność zapewnia większą dywersyfikację w produkcji żywności niż klasyczna hodowla czy uprawa roślin. Pozwala to również na ograniczenie połowów i konsumpcji konkretnych gatunków, które w danym momencie są w złej kondycji, dzięki czemu nie dochodzi do przełowienia – uważa Gabriela Kotkowska. – Przełowienia nie należy ignorować, ponieważ jest to nie tylko problem środowiskowy. Pamiętajmy, że populacja ludzi na świecie rośnie i będziemy musieli zapewnić sobie wyżywienie. Rola ryb i owoców morza w tej kwestii jest ogromna. Zdrowe stada stanowią fundament bezpieczeństwa żywnościowego na świecie.

W 2023 roku ryby i owoce morza zapewniały co najmniej 20 proc. białka zwierzęcego w diecie 3,1 mld ludzi, czyli ponad 40 proc. światowej populacji. Kolejny istotny czynnik związany z zasobami mórz i oceanów to ich znaczenie dla gospodarki. W 2024 roku sektor rybołówstwa zatrudniał 65 mln osób, z czego 56 proc. pracowało w rybołówstwie połowowym.

– Rybołówstwo jest źródłem utrzymania dla wielu społeczności nadmorskich. Należy pamiętać, że w momencie kiedy stada ryb będą przełowione i zakaże się połowów, ci ludzie z dnia na dzień stracą pracę – zwraca uwagę Gabriela Kotkowska. – Takim przykładem jest sytuacja dorsza północnego. W latach 90. ubiegłego wieku stada u wybrzeży Kanady zostały przełowione, populacja się załamała i całkowicie zakazano jego połowów. Wtedy z dnia na dzień 40 tys. rybaków i osób zatrudnionych w przemyśle rybnym straciło pracę.

Z badania przeprowadzonego na początku 2026 roku przez niezależną agencję GlobeScan wynika, że 87 proc. Polaków jest zaniepokojonych stanem oceanów, a 74 proc. uważa, że aby je chronić, powinniśmy spożywać jedynie ryby i owoce morza pochodzące ze zrównoważonych połowów.

– Zrównoważone połowy, które spełniają rygorystyczne Standardy Zrównoważonego Rybołówstwa MSC, mogą pomóc w takiej sytuacji. Dzięki tym wymogom połowy są prowadzone w taki sposób, żeby stada ryb mogły się naturalnie odradzać. Wtedy nie dochodzi do przełowienia. Poza tym zrównoważone połowy w minimalnym stopniu wpływają na inne gatunki zwierząt żyjące w oceanie, a także na cały ekosystem morski. Dzięki temu oceany są zdrowsze i odporniejsze na zagrożenia takie jak przełowienie czy zmiana klimatu – tłumaczy przedstawicielka MSC.

Obecnie ponad 700 rybołówstw jest zaangażowanych w Program MSC. Przekłada się to na ok. 20 proc. światowych połowów.

Wzmocnienie łańcucha dostaw paliw dla państw NATO na wschodniej flance przez budowę nowych rurociągów – to jedno z najważniejszych dla Polski postanowień szczytu w Ankarze. Jego uczestnicy potwierdzili również swoje zobowiązanie do zbiorowej obrony w ramach artykułu 5, a strona amerykańska przedstawiła koncepcję NATO 3.0. Polscy politycy podkreślają, że było to korzystne spotkanie z punktu widzenia naszych interesów.

– Wyniki szczytu w Ankarze oceniam pozytywnie. Wszystkie pesymistyczne prognozy, że Sojusz się kończy, nie się sprawdziły. Amerykanie przedstawili bardzo ciekawą koncepcję NATO 3.0, która zakłada wzięcie przez Europejczyków większej odpowiedzialności na swoje barki – mówi agencji Newseria Adam Bielan, poseł do Parlamentu Europejskiego z Prawa i Sprawiedliwości, EKR. – Europa musi się zbroić, odbudować przemysł zbrojeniowy i powiększać swoje armie. Dzięki naciskowi prezydenta Trumpa ten proces od kilku lat postępuje. Polska jest niewątpliwie liderem tego procesu zarówno pod względem wydatków, jak i modernizacji naszych sił zbrojnych.

Z danych opublikowanych przez Sojusz wynika, że Polska w 2026 roku wyda na obronność 4,68 proc. PKB. Wśród państw europejskich daje jej to miejsce tuż za podium, na którym znalazły się kraje bałtyckie – Litwa (5,33 proc.), Estonia (5,10 proc.) i Łotwa (4,92 proc.). Już na ubiegłorocznym szczycie NATO w Hadze przywódcy zobowiązali się do zwiększenia inwestycji z minimum 2 proc. do 5 proc. PKB rocznie na podstawowe potrzeby obronne oraz wydatki związane z obroną i bezpieczeństwem do 2035 roku.

– Okazało się, że był to kolejny dobry szczyt. Nie powiedziałbym, że był przełomowy, ponieważ bazuje na fundamentach, jakie wcześniej zbudowaliśmy – ocenia Tomasz Szatkowski, były ambasador RP przy NATO.

– Stany Zjednoczone nadal będą zapewniać nam parasol nuklearny. Są bardzo duże szanse, że Polska dołączy do programu Nuclear Sharing. To jest przedmiot dyskusji obu prezydentów. Prezydent Nawrocki zabiega o to od września zeszłego roku i myślę, że jesteśmy blisko finalnej decyzji – podkreśla Adam Bielan.

W ramach mechanizmu Nuclear Sharing NATO Stany Zjednoczone rozmieszczają w wybranych państwach sojuszniczych, nieposiadających własnego arsenału, broń jądrową pozostającą pod wyłączną kontrolą Amerykanów, w pełnej zgodności z traktatem o nierozprzestrzenianiu broni jądrowej. Jest to kluczowy element polityki odstraszania na Starym Kontynencie.

– Liczymy, że w ramach relokacji wojsk amerykańskich uzyskamy kilka tysięcy żołnierzy więcej i najlepiej stałą obecność w formie stałej bazy – mówi europoseł PiS. – Sekretarz wojny Pete Hegseth zakładał, że rozstrzygnięcie zajmie mniej więcej sześć miesięcy. Wypowiedział te słowa 18 czerwca, więc myślę, że przełom tego i przyszłego roku to jest ostatni moment, kiedy Amerykanie podejmą decyzję.

Był to jeden z tematów wizyty członków Biura Grupy Europejskich Konserwatystów i Reformatorów (EKR) w Parlamencie Europejskim w Waszyngtonie 29 czerwca – 2 lipca 2026 roku. Spotkali się tam m.in. z przedstawicielami administracji prezydenta i członkami Kongresu.

Stany Zjednoczone otwierają się też na większą współpracę z europejskimi sojusznikami przy produkcji uzbrojenia. 6 lipca br. w Bydgoszczy podpisano umowę o współpracy Polskiej Grupy Zbrojeniowej i Wojskowych Zakładów Lotniczych nr 2 z firmą Anduril Industries w zakresie rozwoju zdolności produkcyjnych w Polsce niskokosztowych pocisków manewrujących Barracuda-500 o zasięgu przekraczającym 900 km.

– Mam nadzieję, że takich umów będzie w najbliższych miesiącach jeszcze więcej – zaznacza Adam Bielan. – Mamy też porozumienie dotyczące możliwości produkcji baterii Patriot w Europie.

Przywódcy państw NATO podczas szczytu w Ankarze podtrzymali zobowiązanie do zbiorowej obrony zgodnie z artykułem 5 traktatu waszyngtońskiego oraz do więzi transatlantyckich.

– Jaka powinna być reakcja Sojuszu na potencjalną prowokację ze strony Rosji? Twarda. Atak na jakikolwiek kraj członkowski musi być traktowany jak atak na wszystkich – podkreśla europoseł.

– Chyba najistotniejsza z naszego punktu widzenia jest decyzja przesądzająca o przydzieleniu finansowania na budowę rurociągu paliwowego, który będzie przedłużony od zachodnich Niemiec do Polski. Walczyliśmy o to od siedmiu lat – przypomina były ambasador RP przy NATO. – Rozwiązania, które istniały do tej pory, były niewystarczająco efektywne. Przedłużenie rurociągu będzie dawało nam dużą elastyczność w zakresie wspomagania naszych wojsk, jeśli dojdzie do jakiegoś poważnego scenariusza na wschodniej flance.

Sekretarz generalny Mark Rutte ogłosił, że Sojusz wzmocni łańcuch dostaw paliw, aby zapewnić siłom zbrojnym dostawy energii niezbędne do utrzymania gotowości bojowej. Chodzi o rozbudowę rurociągów paliwowych dual-use na wschód: z Niemiec do Polski, państw bałtyckich, a także na południe Europy. Inwestycja w wysokości 27 mld euro zmodernizuje istniejącą infrastrukturę magazynowania i dystrybucji paliw, a także wesprze nowe obiekty.

– W przypadku możliwego konfliktu bardzo duża część infrastruktury cywilnej będzie wyłączona. Potrzebujemy infrastruktury militarnej, która, budowana latami przez NATO, kończyła się w zasadzie na Odrze. Musimy zrobić wszystko, żeby była pociągnięta dalej na teren Polski – mówi Adam Bielan.

Ochrona przyrody, która jest dziś wskazywana jako jedno z największych wyzwań środowiskowych, wymaga coraz większych nakładów finansowych. Podejście do eksploatacji się zmienia, więc biznes coraz częściej angażuje się w inicjatywy na rzecz zachowania bioróżnorodności i ochrony cennych ekosystemów. PGE zapowiada, że w tym roku przeznaczy ponad 8 mln zł na projekty z zakresu społecznej odpowiedzialności biznesu, z czego blisko połowa trafi na projekty prośrodowiskowe, m.in. na działania realizowane we wszystkich 23 parkach narodowych oraz na wspólne projekty z Lasami Państwowymi.

– Przekształciliśmy w Polsce ponad 98 proc. terenów, które funkcjonują jako nasza przestrzeń życiowa. Największym wyzwaniem jest dziś zabezpieczenie tych miejsc, które przetrwały jako zbliżone do naturalnych, takich jak Puszcza Białowieska, najcenniejsze fragmenty starolasów czy lasy społeczne wokół dużych aglomeracji – mówi agencji Newseria Mikołaj Dorożała, podsekretarz stanu w Ministerstwie Klimatu i Środowiska, główny konserwator przyrody. – Bardzo się cieszę na współpracę z biznesem, dlatego że tylko w ten sposób możemy odnieść sukces. Tylko wtedy, gdy rozwój gospodarczy będzie zakładał, że ochrona przyrody jest jego elementem, możemy zabezpieczyć to, co jest najcenniejsze, i stworzyć przestrzeń przyjazną do życia.

19 czerwca br. ministra klimatu i środowiska Paulina Hennig-Kloska podpisała plan dla Białowieży, który wyznacza kierunki ochrony tego unikatowego obszaru na najbliższe 25 lat. Plan uwzględnia rekomendacje UNESCO i Międzynarodowej Unii Ochrony Przyrody i zgodnie z jego założeniami 96 proc. powierzchni polskiej części Puszczy Białowieskiej zostanie oddane we władanie procesom naturalnym. Dotychczas było to 37 proc.  

W Polsce funkcjonują 23 parki narodowe o łącznej powierzchni ok. 314 tys. ha, obejmujące ok. 1 proc. powierzchni kraju. Chronią najcenniejsze ekosystemy oraz siedliska wielu rzadkich gatunków roślin i zwierząt. Ich ochrona oraz działania na rzecz zachowania bioróżnorodności i edukacji ekologicznej wymagają stałych nakładów finansowych. Coraz częściej wspierają je także przedsiębiorstwa w ramach projektów z zakresu społecznej odpowiedzialności biznesu.

– Widzę bardzo dobry trend, że biznes chętnie angażuje się w tego typu współprace. Postawienie na energetykę odnawialną – wiatrową i słoneczną – to kwestia naszego bezpieczeństwa i rozwoju, ale także zabezpieczenia najcenniejszego dziedzictwa przyrodniczego. Przez dziesięciolecia eksplorowaliśmy przyrodę w sposób trochę bezmyślny, od wielu lat wiemy, że to jest droga donikąd. Wymaga to jednak ciągłego finansowania – ocenił Mikołaj Dorożała podczas inauguracji nowych programów społecznej odpowiedzialności biznesu Grupy PGE.

PGE poinformowała o zwiększeniu skali swojego zaangażowania społecznego i uporządkowaniu go wokół trzech programów: PGE Energia Natury, PGE Energia Nauki oraz PGE Energia Zdrowia.

– Społeczną odpowiedzialność biznesu prowadzimy od wielu lat. Do tej pory koncentrowaliśmy się głównie na elementach środowiska, natomiast teraz nasze działania będą rozszerzone o elementy nauki i zdrowia – zapowiada Katarzyna Rozenfeld, wiceprezeska zarządu ds. operacyjnych w PGE. – Na ten cel przeznaczymy w tym roku ponad 8 mln zł. 47 proc. tej kwoty trafi na działania środowiskowe, a po około 27 proc. na naukę i zdrowie.

W porównaniu z ubiegłym rokiem wartość finansowania projektów środowiskowych wzrosła z 2,4 mln zł do ponad 3,69 mln zł w tym roku. Liczba beneficjentów zwiększyła się z 22 do 31. Podczas inauguracji nowych programów wsparcia PGE i Lasy Państwowe podpisały także list intencyjny o współpracy.

– W związku z podpisanym listem intencyjnym z Lasami Państwowymi nasze działania dotyczące wsparcia tego elementu CSR-owego zostaną rozciągnięte na całą Polskę. Od 2026 roku współpracujemy też ze wszystkimi parkami narodowymi, od Bieszczad po Wolin. Środki są wykorzystywane po to, żeby wspierać bioróżnorodność i dbać o ekosystemy – wskazuje Katarzyna Rozenfeld.

– Współpraca z Polską Grupą Energetyczną przy projektach przyrodniczych jest dla nas bardzo ważnym elementem działania. Wspólnie realizowaliśmy projekt „Las pełen energii”, który obejmował ochronę gatunków i siedlisk, sprzątanie lasów oraz rozwój infrastruktury turystycznej. List intencyjny, który właśnie podpisaliśmy, stanowi nie tyle rozpoczęcie współpracy, ile jej kontynuację. Dzięki temu będziemy mogli udostępnić ścieżki edukacyjne dla osób niedowidzących, rozwinąć projekt „Zanocuj w lesie” oraz projekt ochrony nietoperzy realizowany w ramach programu LIFE – wymienia Cezary Świstak, zastępca dyrektora generalnego Lasów Państwowych. – Działania dotyczą konkretnych miejsc i będą realizowane m.in. w Nadleśnictwie Nowy Targ czy Nadleśnictwie Limanowa.

Program środowiskowy energetycznej grupy obejmuje m.in. projekty związane z ochroną zagrożonych gatunków. We współpracy z PGE Dystrybucja zmodernizowano ponad 1100 platform gniazdowych dla bocianów, co zwiększa bezpieczeństwo ptaków i ogranicza ryzyko awarii sieci energetycznych.

Obok projektów środowiskowych PGE rozwija również działania w obszarze PGE Energia Zdrowia. W ubiegłym roku w ramach programu profilaktycznego pracownicy grupy skorzystali z ponad 2,6 tys. konsultacji medycznych zorganizowanych w 10 lokalizacjach. W tym roku skala tych badań ma wzrosnąć o ok. 50 proc. Z kolei program PGE Energia Nauki obejmuje współpracę z 12 instytucjami, w tym muzeami i jednostkami Polskiej Akademii Nauk, oraz działania popularyzujące wiedzę o energetyce. W ubiegłym roku w ramach programu „Lekcja przyszłości, energia dla pokoleń” przeprowadzono 720 lekcji w 120 szkołach, w których uczestniczyło blisko 7 tys. uczniów.

– To były bardzo ciekawe, prowadzone przez specjalistów lekcje, w trakcie których uczniowie byli świadkami doświadczeń pomagających im zrozumieć, czym jest wodór, jak działają panele fotowoltaiczne i w jaki sposób powstaje z nich energia. W obszarach nauki i w obszarze zdrowia będziemy systematycznie rozszerzać nasze działania – deklaruje Katarzyna Rozenfeld.

Wartość wsparcia w obszarze nauki przekracza 2,26 mln zł. Jednym z jego efektów jest pracownia edukacyjna w Muzeum Ziemi PAN w Warszawie, umożliwiająca zajęcia eksperymentalne na poziomie zbliżonym do akademickiego.

Polska coraz mocniej zaznacza swoją obecność w sektorze kosmicznym. Rosnące zaangażowanie w programy Europejskiej Agencji Kosmicznej (ESA) i międzynarodowa współpraca otwierają przed branżą nowe możliwości. Wyzwaniami pozostają rozwój kompetencji technicznych i kształcenie kadr. Zdaniem polskiego astronauty dr. inż. Sławosza Uznańskiego-Wiśniewskiego ważnym impulsem może być planowane utworzenie Centrum Technologicznego ESA w Polsce.

– Rynek kosmiczny dzisiaj jest dosyć dobrze dofinansowany, bo jest więcej instrumentów finansowych. Nasze zobowiązanie w Europejskiej Agencji Kosmicznej, która jest agencją budującą technologię kosmiczną Europy, jest dużo większe, niż było. Nadal jest potencjał wzrostowy. Trzeba teraz dobrze wykorzystać środki zaalokowane na rozwój, żeby móc później skalować nasze ambicje – wskazuje w rozmowie z agencją Newseria dr inż. Sławosz Uznański-Wiśniewski, polski astronauta, uczestnik misji IGNIS.

W listopadzie 2025 roku Polska zadeklarowała zwiększenie składki do ESA o 250 mln euro w latach 2026–2028 do 731 mln w euro. W tej kwocie blisko 550 mln euro ma zostać przeznaczone na programy opcjonalne. Jak wskazuje Narodowe Centrum Badań i Rozwoju w raporcie „Kosmiczne perspektywy”, w okresie 2012–2025, czyli od momentu przystąpienia Polski do agencji, krajowe podmioty uczestniczyły w blisko 700 projektach kosmicznych o łącznej wartości przekraczającej 320 mln euro.

Z raportu Agencji Rozwoju Przemysłu „Polski sektor kosmiczny 2025” wynika, że wartość polskiego sektora kosmicznego w wąskim ujęciu, a więc obejmującym podmioty bezpośrednio zaangażowane w  technologie kosmiczne, wynosi ok. 5,3 mld zł, a w szerszym ujęciu, czyli m.in. z firmami i instytucjami przetwarzającymi i wykorzystującymi dane satelitarne, szacowana jest na 12 mld zł.

– Tego, czego na rynku najbardziej dzisiaj brakuje, to kompetencje techniczne i kadry. Żeby firmy mogły rosnąć, potrzebują ludzi z doświadczeniem i kompetencjami, którzy mogą budować technologie kosmiczne. Widzę tutaj ogromne znaczenie przyszłej siedziby Europejskiej Agencji Kosmicznej w Polsce dla budowy doświadczenia technologicznego poprzez lokalnych specjalistów dzięki współpracy nad dużymi paneuropejskimi programami – uważa polski astronauta projektowy ESA.

W listopadzie 2025 roku Polska podpisała z ESA list intencyjny dotyczący utworzenia Centrum Technologicznego ESA w naszym kraju. W połowie lipca spodziewana jest decyzja o wyborze miasta na jego lokalizację. Centrum ma się koncentrować na takich obszarach działalności jak obserwacja Ziemi, analiza danych satelitarnych oraz rozwój technologii kosmicznych wykorzystywanych w bezpieczeństwie cywilnym i zarządzaniu kryzysowym. Ma uczestniczyć w dużych programach paneuropejskich, co oznacza kontakt z najbardziej zaawansowanymi technologiami. Polscy inżynierowie i naukowcy będą mogli pracować przy projektach ESA w kraju, zamiast wyjeżdżać za granicę

– Utworzenie Centrum Technologicznego Europejskiej Agencji Kosmicznej w Polsce, po raz pierwszy w kraju Europy Środkowo-Wschodniej, który nie jest jednym z państw założycielskich ESA, pokazuje znaczenie naszego rynku i potencjał wzrostowy – podkreśla dr inż. Sławosz Uznański-Wiśniewski. – Możemy wykorzystać tę szansę, żeby stać się liderem regionu, ale jednocześnie, żeby kształcić nasze kadry, a później rozwiązania technologiczne, które mogą być komercjalizowane przez sektor prywatny na rynku europejskim.

Raport NCBR wskazuje, że Polska dysponuje coraz większym potencjałem naukowym w obszarze technologii kosmicznych. Około 50 instytucji nauki i szkolnictwa wyższego zajmuje się tą tematyką w miarę regularnie, a 30 sporadycznie, w ramach pojedynczych projektów badawczych. Ponadto na studiach istotnych dla kształcenia potencjalnych kadr na potrzeby sektora kosmicznego kształci się ok. 27 tys. osób. Zdaniem polskiego astronauty obszar edukacji jest szczególnie istotny dla przyszłego rozwoju przemysłu.

– Z tym wiąże się kolejny obszar, czyli to, w jaki sposób zainteresować ludzi najzdolniejszych, z największym talentem i największą motywacją, pozostaniem na rynku technologicznym w Polsce i budowaniem tu technologii kosmicznych. Tutaj zdecydowanie pomocne są programy, które są siłą napędową rozwoju najbardziej innowacyjnych produktów. To programy przede wszystkim eksploracyjne, które pozwalają nam trochę marzyć i są ogromną inspiracją – tłumaczy polski astronauta projektowy.

W ramach programów eksploracyjnych wymienia kilka obszarów technologicznych, na których polskie firmy mogłyby się skupić.

– To, co obserwujemy w programie bazy księżycowej ogłoszonej przez NASA w marcu, jak również w programie Artemis, to ogromna potrzeba budowy infrastruktury, żeby zapewnić stałą obecność człowieka na Księżycu – wyjaśnia dr inż. Sławosz Uznański-Wiśniewski. – To energia atomowa, cieplna i elektryczna na Księżycu, nowe rodzaje paneli słonecznych, możliwości autonomicznego poruszania się po nieznanym terenie księżycowym, poprzez łaziki księżycowe – autonomiczne lub załogowe. To także możliwość budowy systemów podtrzymania życia – wymienia.

Podkreśla, że równie ważne są rozwiązania, które pomogą bezpiecznie lądować na Księżycu i zabezpieczyć teren.

– Budowa konstelacji nawigacyjnych, obserwacyjnych i telekomunikacyjnych bezpośrednio na orbicie Księżyca jest potrzebna, żeby zapewnić część operacyjności z ekosystemem ziemskim – zaznacza polski astronauta projektowy.

Jednym z przykładów rosnących ambicji i możliwości polskiego sektora kosmicznego była misja IGNIS – pierwsza polska misja technologiczno-naukowa na Międzynarodową Stację Kosmiczną. W ramach projektu dr Sławosz Uznański-Wiśniewski przeprowadził 13 eksperymentów przygotowanych przez krajowe instytucje i firmy.

– Grupy badawcze będą kontynuowały swoje badania przez najbliższe miesiące i lata – mówi. – Ja również nadal jestem obiektem badań, w szczególności medycznych, które przeprowadzałem na orbicie. Nie mogę się doczekać publikacji.

Jednym z projektów był EEG Neurofeedback Akademii Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku, czyli technika treningu mózgu, która pomaga uczyć się regulowania swoich stanów psychicznych za pomocą informacji o aktywności mózgu otrzymywanych w czasie rzeczywistym. Jak wskazują pomysłodawcy, pierwsze wyniki wskazują, że można potwierdzić skuteczność interwencji neurofeedbackiem w 25-proc. redukcji stanu zapalnego komórki, 30-proc. obniżeniu odczuwania stresu, podwyższenia funkcji kognitywnych oraz reakcji neurofizjologicznej organizmu.

– Dzięki misji wiele grup badawczych nawiązuje szeroką międzynarodową współpracę. Jednym z przykładów jest eksperyment Space Volcanic Algae firmy Extremo Technologies z Wrocławia. Dwa eksperymenty, jako kontynuacja badań, zostały wyselekcjonowane na czeską misję kosmiczną, która będzie przeprowadzana najprawdopodobniej w 2027 roku – wskazuje dr inż. Sławosz Uznański-Wiśniewski.

Space Volcanic Algae to eksperyment biotechnologiczny, który bada potencjał wykorzystania czerwonych mikroalg pochodzących ze środowisk wulkanicznych w warunkach kosmicznych. Glony znane z przetrwania w ekstremalnych warunkach na Ziemi mogą stanowić bazę dla przyszłych systemów podtrzymania życia podczas długoterminowych misji w kosmosie. Zrozumienie, jak zachowują się w przestrzeni kosmicznej, pomoże ocenić, czy mogłyby produkować tlen, absorbować dwutlenek węgla i generować użyteczne substancje i tym samym wspierać załogi lotów na Księżyc czy Marsa.

– Niektóre systemy, które miałem zaszczyt zainstalować na stacji kosmicznej, na przykład dozymetria radiacyjna czy dozymetria szumu, nadal tam są. Mam nadzieję, że dozymetria radiacyjna będzie badała promieniowanie aż do końca życia stacji. System dozymetrii szumu firmy Svantek z Warszawy obserwowaliśmy w kwietniowym locie człowieka na Księżyc – podkreśla uczestnik misji IGNIS.

Skalowalny Monitor Promieniowania Sigma Labs to eksperyment, który mierzy parametry środowiska radiacyjnego na Międzynarodowej Stacji Kosmicznej w europejskim module Columbus i bada, jak promieniowanie kosmiczne wpływa na poprawną pracę układów scalonych, kluczowych dla wszystkich urządzeń elektronicznych. Z kolei eksperyment Svantek Wireless Acoustics w ramach misji IGNIS miał na celu opracowanie bezprzewodowego systemu do ciągłego monitorowania hałasu na ISS, a także osobistej ekspozycji astronautów na hałas. Ma to znaczenie dla zapewnienia bezpiecznego i przyjaznego środowiska pracy w kosmosie – długotrwały hałas może negatywnie wpływać na komfort, koncentrację i wydajność pracy astronautów.

Choć z narzędzi opartych na sztucznej inteligencji korzysta coraz więcej przedsiębiorstw, Polska wciąż jest poniżej średniej unijnej pod względem wdrożeń AI w firmach. Eksperci wskazują, że największą barierą nie jest dostęp do technologii, ale brak wiedzy, jak wykorzystać ją do rozwiązywania konkretnych problemów biznesowych. Jednocześnie ostrzegają przed rosnącą koncentracją rynku AI w rękach kilku globalnych firm oraz słabą pozycją Europy w rozwoju własnych modeli.

– Wskaźniki dotyczące wdrażania sztucznej inteligencji w polskich firmach są kilka lat z tyłu za tym, co się dzieje w Europie Zachodniej, nie mówiąc o Stanach Zjednoczonych. Mimo że jako użytkownicy prywatni Polacy używają bardzo dużo modeli językowych – mówi agencji Newseria dr hab. Piotr Sankowski, prof. UW, dyrektor Instytutu Badawczego IDEAS.

Z danych Eurostatu wynika, że w 2025 roku sztuczną inteligencję wykorzystywało 20 proc. przedsiębiorstw w Unii Europejskiej zatrudniających co najmniej 10 pracowników. Wśród liderów unijnych – w Danii czy Finlandii – było to ok. 40 proc., a w Polsce – 8,4 proc., co plasowało nas wśród krajów o najniższym poziomie wykorzystania AI. Rok wcześniej odsetek ten wynosił 5,9 proc., co pokazuje, że zainteresowanie technologią rośnie, jednak tempo wdrożeń jest wyraźnie niższe od unijnej średniej. Komisja Europejska zakłada, że do 2030 roku co najmniej 75 proc. przedsiębiorstw będzie wykorzystywać AI, chmurę obliczeniową lub analizę danych.

– Firmy przed wdrożeniem pewnych rozwiązań hamuje przede wszystkim brak zaufania do tego, że to się może do czegoś przydać. Wciąż brakuje edukacji i zrozumienia, ale także partnerskiego podejścia ze strony firm, które wdrażają sztuczną inteligencję – podkreśla prof. Piotr Sankowski. – Nie chodzi o sprzedaż licencji, ale o to, żeby firma, w której wdrażamy rozwiązanie, rzeczywiście zyskała biznesowo.

Z globalnego raportu McKinsey & Company „The State of AI 2025” wynika, że choć 88 proc. badanych przedsiębiorstw korzysta ze sztucznej inteligencji w co najmniej jednej funkcji biznesowej, dwie trzecie nadal znajduje się na etapie eksperymentów lub pilotaży. Tylko około jednej trzeciej firm deklaruje, że wdrożyły AI na większą skalę w swojej działalności. Autorzy raportu wskazują, że większość organizacji nie wykorzystuje tych narzędzi w na tyle zaawansowany sposób, żeby osiągać  wymierne korzyści na poziomie przedsiębiorstwa.

– Brakuje zrozumienia po stronie przemysłu, w jaki sposób używać sztucznej inteligencji. Powinniśmy wychodzić od problemów do tego, jakich rozwiązań najlepiej użyć do ich rozwiązania. Nie do wszystkich problemów potrzebujemy dużych modeli językowych. Większość można rozwiązać suwerennymi rozwiązaniami tworzonymi w Polsce. Potrzebna jest dalsza edukacja w tym zakresie – ocenia dyrektor Instytutu Badawczego IDEAS.

Rynek sztucznej inteligencji coraz szybciej wykracza poza chatboty i generowanie treści. Coraz większą rolę odgrywają tzw. systemy agentowe (agentic AI), które potrafią samodzielnie planować i wykonywać złożone zadania, korzystając z wielu narzędzi jednocześnie. Z opublikowanego w czerwcu badania OpenAI „The Shift to Agentic AI: Evidence from Codex” wynika, że liczba aktywnych użytkowników takich rozwiązań wzrosła w pierwszej połowie 2026 roku ponad pięciokrotnie. Coraz częściej korzystają z nich przedsiębiorstwa, a nie tylko programiści. Także badanie McKinsey & Company wskazuje na duże zainteresowanie agentami AI – 23 proc. firm deklaruje skalowanie tej technologii w co najmniej jednej funkcji biznesowej, a kolejne 39 proc. deklaruje, że rozpoczęło eksperymenty.

– Jak zmieni się rynek sztucznej inteligencji? Oczywiście jest ryzyko, że może być kontrolowany przez kilku graczy. Już teraz największe modele pochodzą od kilku producentów. Nie ma wielu firm, które są w stanie zainwestować tak duże fundusze – wskazuje prof. Piotr Sankowski. – Brakuje w Europie firm, które rozwijałyby duże modele językowe. Jest Mistral, ale działa on niestety w mniejszej skali ze względu na ograniczenia rynku finansowego czy dostępność funduszy wysokiego ryzyka. Dużo trudniej jest mu nawiązać równorzędną walkę z dużymi amerykańskimi korporacjami.

Z raportu „AI Index 2026”, przygotowanego przez Stanford Institute for Human-Centered AI, wynika, że w 2025 roku prywatne inwestycje w sztuczną inteligencję w Stanach Zjednoczonych osiągnęły ok. 285,9 mld dol. To 24 razy więcej niż w Chinach (12,4 mld dol.), choć te dane nie uwzględniają rządowego wsparcia dla tej technologii. W Europie inwestycje wyniosły niecałe 21 mld dol. USA zdecydowanie przodowały także pod względem liczby firm rozwijających AI. Raport wskazuje, że choć większość modeli pochodzi głównie z USA i Chin, to inne kraje dążą do zwiększania kontroli nad ekosystemami AI.

Coraz częściej dostęp do najbardziej zaawansowanych modeli AI zależy nie tylko od możliwości finansowych, ale też od decyzji producentów, a nawet władz państwowych. Wiosną firma Anthropic ograniczyła dostęp do swojego najbardziej zaawansowanego modelu cyberbezpieczeństwa Claude Mythos Preview do wybranych organizacji uczestniczących w programie Project Glasswing. Jak tłumaczyła, model nie jest jeszcze gotowy do szerokiego udostępnienia ze względu na ryzyko nadużyć i potrzebę opracowania skuteczniejszych zabezpieczeń. W czerwcu OpenAI poinformowało o ograniczeniu na wniosek amerykańskiej administracji dostępu do najnowszego modelu GPT-5.6, który początkowo trafił jedynie do wąskiego grona zaufanych partnerów w ramach programu testów bezpieczeństwa. Restrykcje, po uzyskaniu zgody, zniesiono 9 lipca. 

– Jeszcze rok temu każdy dostawał najnowszy model – mógł po prostu zapłacić i go wykorzystywać do swoich celów – wskazuje dyrektor Instytutu Badawczego IDEAS.

Średni poziom wody w Bałtyku w lutym br. był o 67 cm niższy od normy. Według naukowców za taki stan rzeczy odpowiadały długotrwałe wiatry ze wschodu, które wypychały wodę przez Cieśniny Duńskie. Ten ubytek i zmiana układu wiatrów spowodowały, że do Bałtyku mogła napłynąć bardziej natleniona i słona woda z Morza Północnego, co ma pozytywny wpływ na ekosystem. Eksperci jednak oceniają, że to za mało, by rozwiązać długofalowe problemy Bałtyku, m.in. zakwity sinic.

W lutym br. Instytut Oceanologii Polskiej Akademii Nauk poinformował, że poziom wody w Bałtyku w porównaniu do normy spadł o 67 cm. Tym samym był najniższy od 1886 roku, czyli od początku prowadzenia pomiarów. Z Bałtyku odpłynęło ok. 275 km³ wody, ale naukowcy zapewniają o bardzo pozytywnym wpływie tego zjawiska.

– W tym roku mieliśmy do czynienia z bardzo rzadkim zjawiskiem, które jest dobre dla Morza Bałtyckiego. Poziom Bałtyku obniżył się o 67 cm, co samo w sobie jest efektem tego, że bardzo silne wiatry południowo-wschodnie wywiały całe masy wody z Bałtyku przez bardzo wąskie Cieśniny Duńskie do Morza Północnego i Atlantyku – mówi agencji Newseria Marcin Kotlarek, prezes Fundacji Race for the Baltic. – Przy tak dużym wypłynięciu w drugą stronę następuje tak zwany wielki wlew atlantycki, który kompensuje niską tlenowość Bałtyku i dostarcza świeżej wody, bardziej słonej, natlenionej. Jest to bardzo pozytywne zjawisko, które występuje raz na kilka lat i które pomoże Morzu Bałtyckiemu.

Bałtyk bowiem potrzebuje napływu bardziej słonej i natlenionej wody. Jego niskie zasolenie wynika z dużego napływu słodkiej wody z rzek (jest ich 250) w połączeniu z minimalną wymianą słonej wody z Morzem Północnym. Fundacja Race for the Baltic podaje, że pełna wymiana wody w akwenie trwa średnio ok. 30 lat, więc zanieczyszczenia zostają w nim na dekady.

– Bałtyk jest specyficznym morzem, które jest płytkie. Ma zaledwie średnio 55 m głębokości. Dla porównania Morze Śródziemne ma 1,5 tys. m. Bałtyk jest też bardzo zamknięty – zaznacza Marcin Kotlarek.

Wody Bałtyku dzielą się na trzy warstwy. Ta na samym dnie jest najbardziej słona, ale uboga w tlen, a w niektórych miejscach całkowicie go pozbawiona. Warstwa pośrednia oddziela ją od powierzchniowej, która jest dobrze natleniona, za to mniej słona. Ograniczona wymiana z Morzem Północnym oznacza, że bogata w tlen woda tylko sporadycznie dociera do głębin Bałtyku. Kiedy głębokie warstwy tracą tlen, powstają tzw. martwe strefy, w których życie morskie nie ma szansy przetrwać. Dlatego dopływ natlenionej wody jest istotny dla całego ekosystemu.

– Mamy z jednej strony pozytywny efekt tego wlewu: więcej tlenu, więcej świeżej wody, a z drugiej strony zmiany klimatyczne. To lato się zaczęło bardzo ciepło. Bałtyk jest drugim najbardziej nagrzewającym się morzem na świecie – nastąpił bardzo wysoki wzrost temperatury na przełomie ostatniej dekady. Wzrost temperatury jest czymś, co bardzo lubią sinice – one potrzebują ciepłej wody do tego, żeby zakwitać – mówi prezes Fundacji Race for the Baltic. – Chciałbym powiedzieć, że w tym roku będzie mniej sinic, ale obawiam się, że ten wlew może nie pomóc.

Pierwsze kąpieliska nad Bałtykiem zostały zamknięte z powodu zakwitu sinic jeszcze przed rozpoczęciem szczytu sezonu wakacyjnego. Akwen narażony jest na wiele wyzwań środowiskowych, a jednym z nich jest eutrofizacja. To nadmiar składników odżywczych w wodzie, takich jak azot i fosfor, który sprzyja zakwitom glonów, utracie bioróżnorodności i może jeszcze bardziej obniżyć poziom tlenu w morzu. Jak podaje HELCOM – Baltic Marine Environment Protection Commission, 94 proc. powierzchni Morza Bałtyckiego dotknięte jest eutrofizacją.

– Kiedy mamy cały czas dopływ zanieczyszczeń, fosforu i azotu, Bałtyk jest dodatkowo podgrzewany przez ciepłą wodę, co niestety sprzyja zakwitowi sinic. Dlatego pozytywny aspekt wlewu, który już w dużym stopniu uzupełnił ubytek wody z miesięcy zimowych, będzie niestety skompensowany większym zakwitem z powodu ciepłej wody – mówi Marcin Kotlarek.

W styczniu br. Niemiecka Federalna Agencja Żeglugi Morskiej i Hydrografii (BSH) w Hamburgu poinformowała, że średnia roczna temperatura powierzchni Bałtyku w 2025 roku wyniosła 9,7 st. C, co stanowi wzrost o 1,1 st. C w porównaniu ze średnią długoterminową z lat 1997–2021. Ubiegły rok był tym samym drugim najcieplejszym od rozpoczęcia gromadzenia danych w 1990 roku. Tylko rok 2020 był cieplejszy. 

Poziom dojrzałości cyfrowej w polskiej branży architektonicznej i budowlanej systematycznie rośnie. Przykładem może być wdrażanie metodyki BIM opartej na cyfrowym modelu na coraz szerszą skalę. Z raportów Autodesk wynika, że firmy zdają sobie sprawę z przewag, jakie daje implementacja technologii, choć nadal ich rozwój powstrzymuje szereg barier, m.in. brak kompetencji czy obawy o cyberbezpieczeństwo.

– Wykonujemy badania rynkowe i co cztery lata badamy poziom dojrzałości cyfrowej wśród naszych klientów. Polska wypada w tym badaniu dosyć dobrze, może nie doskonale. Średnio 34 proc. firm, które działają w branży infrastrukturalnej, przeszło już transformację cyfrową, przynajmniej tak deklarują – mówi agencji Newseria Marcin Stecki, ekspert zajmujący się rynkiem infrastrukturalnym w Autodesk, podczas Kongresu Infrastruktury Polskiej. 

Przykładem zmiany podejścia do cyfryzacji jest wdrażanie na coraz większą skalę metodyki pracy BIM wykorzystującej cyfrowy model zarządzania informacjami o danej inwestycji. Z trzeciej edycji raportu Autodesk „BIM, współpraca, zarządzanie informacją w polskim budownictwie” wynika, że w 2023 roku 34 proc. spośród blisko 350 firm branży architektonicznej i budowlanej korzystało z tej metodyki – o 14 pkt proc. więcej niż w 2019 roku. Częściej BIM wykorzystywali specjaliści z branży architektoniczno-projektowej (41 proc.). Wśród firm budowlanych odsetek ten wyniósł 21 proc., a firm inwestujących i zarządzających nieruchomościami – 37 proc.

– Im bardziej firmy są zaawansowane w procesie cyfryzacji, tym bardziej są przygotowane na gwałtowne i niespodziewane zmiany. Pojawienie się takiego czarnego łabędzia jak na przykład COVID-19 nie jest dla nich niczym strasznym – mówi Marcin Stecki.

Eksperci w raporcie Autodesk podkreślają, że pandemia COVID-19 przyczyniła się do wielu zmian w obszarze cyfryzacji branży i zdecydowanie zwiększyła poziom cyfryzacji rynku.

– Jeżeli chodzi o obszary, w których cyfryzacja i transformacja cyfrowa przynoszą największe efekty, to na etapie projektowania jest to bardzo dokładny, precyzyjny model obiektu, bogaty w informację opisową, związaną z kosztami. Wobec tego kosztorysowanie i przedmiary mogą być wykonywane znacznie precyzyjniej i szybciej – podkreśla ekspert

Ankietowani przedstawiciele branży w Polsce dostrzegają wyraźne oszczędności dzięki wykorzystaniu BIM, zmniejszające koszty o co najmniej 30 proc. na wielu różnych etapach inwestycji budowlanej. Prawie 50 proc. inwestorów uważa, że BIM obniża koszty realizacji budowy o przynajmniej 30 proc., a blisko 40 proc. z nich, że o przynajmniej 30 proc. redukuje koszty projektowania branżowego. Respondenci wskazują takie korzyści z BIM jak tworzenie projektów wyższej jakości i ograniczenie liczby błędów na etapie realizacji. Podkreślają też, że metodyka ta obniża koszty w całym cyklu powstawania i życia budynku.

Z globalnego raportu Autodesk „State of Design and Make 2025” wynika, że ponad 30 proc. firm dojrzałych cyfrowo ocenia wyniki swojej organizacji jako „powyżej przeciętnej” lub „wyjątkowe”. Podobny odsetek wśród nich zgadza się ze stwierdzeniem, że jest przygotowany na przyszłość, a 26 proc. twierdzi, że ma poczucie, iż „bardzo dobrze” nadąża za zmianami w branży.

– Cyfryzacja zdecydowanie może skrócić proces projektowo-wykonawczy i obniżyć jego koszty. Nasze badania wykonane wśród liderów firm budowlanych i wykonawczych w branży AEC [architektura, inżynieria i budownictwo – red.] wskazują, że zwrot z inwestycji w cyfryzację osiągany jest na poziomie co najmniej 50 proc., a często znacznie większym – tłumaczy Marcin Stecki.

Ankietowani w globalnym raporcie liderzy twierdzą, że oprócz poprawy zadowolenia klientów, produktywności i innowacyjności transformacja cyfrowa ma również pozytywny wpływ na reputację firmy (72 proc.), ekspansję produktów i usług (68 proc.) oraz usprawnioną wymianę danych (67 proc.). 

– Z naszych badań wynika, że obszarami, które hamują cyfryzację, są brak zaufania do technologii, umiejętności i decyzji na poziomie zarządów. Z wywiadów i panelu dyskusyjnego, który prowadziliśmy na naszej konferencji BIM DAYS, wyłania się taki obraz, że decyzja o transformacji cyfrowej musi być podejmowana na szczeblu co najmniej zarządu i przez cały proces musi być silnie wspierana – zaznacza ekspert.

Wśród największych barier we wdrażaniu technologii BIM wskazywanych przez respondentów w raporcie Autodesk znalazły się niski poziom wiedzy na jej temat (74 proc.), mała liczba specjalistów posiadających umiejętność projektowania/wykonawstwa z użyciem BIM (67,7 proc.), niechęć do zmian w metodyce projektowania/wykonawstwa (68,1 proc.) czy też brak odpowiednich uregulowań legislacyjnych sprzyjających BIM (60,8 proc.). 

Globalny raport firmy wskazuje na rolę sztucznej inteligencji w branży. Jak podkreśla Marcin Stecki, choć ta technologia pojawiła się stosunkowo niedawno, jest już obecna zarówno w procesie projektowania, jak i realizacji inwestycji.

– Wymaga to zupełnie innego podejścia do procesu. Sztuczna inteligencja nie jest pojedynczym, dodatkowym narzędziem. Musi być włączona w proces jako równoważny, pełnoprawny członek zespołu – uważa.

Badanie „State of Design and Make 2025” wskazuje, że wśród przedstawicieli branży entuzjazm wobec AI nieco zmalał. 69 proc. liderów w branży architektonicznej i budownictwa na świecie w 2025 roku uważało, że sztuczna inteligencja ulepszy ich branżę. Rok wcześniej odsetek wynosił 78 proc. Wśród najpoważniejszych obaw związanych z AI pojawiało się ryzyko destabilizacji branży – wskazało na nie 48 proc. respondentów, podczas gdy rok wcześniej 41 proc. Wśród przyczyn spadku nastrojów wobec tej technologii są obawy dotyczące incydentów cyberbezpieczeństwa, kwestii prywatności, stronniczych lub szkodliwych wyników, a także ograniczonej kontroli nad tym, jak, gdzie i kiedy wykorzystywane są dane.

– Cyberbezpieczeństwo jest ogromnym tematem, który porusza wszystkich, zarówno projektantów, jak i wykonawców, a przede wszystkim właścicieli, operatorów infrastruktury – podkreśla przedstawiciel Autodesk. – Cyberbezpieczeństwo to nie jest wyłącznie technologia. To jest świadomość ludzi na temat zagrożeń i procesów, które mogą być niebezpieczne. Czynnikiem, który może wywoływać zagrożenia, są sami użytkownicy tych systemów. Powinni być szkoleni i wspierani przez zespoły cyberbezpieczeństwa na poziomie przedsiębiorstwa.

Polskie środowisko akademickie łączy siły, aby wspierać rozwój rodzimego sektora kosmicznego. Pięć uczelni wyższych pod koniec czerwca podpisało list intencyjny w sprawie utworzenia Międzyuczelnianego Centrum Ekosystemu Kosmicznego. Ma to być interdyscyplinarna platforma łącząca nie tylko kompetencje z zakresu technologii czy ekonomii, ale też zdrowia i kultury fizycznej.

– Międzyuczelniane Centrum Ekosystemu Kosmicznego to inicjatywa, która ma zmieścić w sobie pewną interdyscyplinarność. Są to zarówno uczelnie techniczne, ekonomiczne, jak i związane z kulturą fizyczną i zdrowiem. Jest to pewne wyzwanie i motywacja do tego, żeby uczelnie wyższe zmobilizowały się i rozkruszyły temat badań kosmicznych – mówi agencji Newseria prof. dr hab. Bartosz Molik, rektor Akademii Wychowania Fizycznego Józefa Piłsudskiego w Warszawie.

List intencyjny na rzecz utworzenia Międzyuczelnianego Centrum Ekosystemu Kosmicznego podpisali rektorzy Akademii Wychowania Fizycznego w Warszawie, Szkoły Głównej Handlowej w Warszawie, Politechniki Łódzkiej, Uniwersytetu Jagiellońskiego oraz Akademii Górniczo-Hutniczej im. Stanisława Staszica w Krakowie. Odbyło się to w pierwszą rocznicę startu misji IGNIS, w której brał udział polski astronauta, dr inż. Sławosz Uznański-Wiśniewski. Centrum ma być międzyinstytucjonalną i interdyscyplinarną platformą współpracy naukowej, edukacyjnej, eksperckiej i organizacyjnej.

– Formuła tego porozumienia jest otwarta. Naszą wizją jest to, żeby włączyć nie tylko te pięć uczelni, ale też wiele innych uczelni oraz instytutów badawczych do pracy nad kosmosem – zapowiada prof. Bartosz Molik.

Celem powołania Międzyuczelnianego Centrum Ekosystemu Kosmicznego będzie integracja uczelni wyższych, jednostek naukowych, instytutów badawczych, administracji publicznej, jak również podmiotów sektora kosmicznego. Będą w nim rozwijane wspólne projekty badawcze, edukacyjne i wdrożeniowe. Ponadto tworzone będą nowoczesne programy kształcenia odpowiadające potrzebom rynku sektora kosmicznego. 

– Badania kosmiczne wydają się wizją przyszłości, ale gdybyśmy zajrzeli w historię, to były już obecne w latach 60., 70., m.in. za sprawą generała Hermaszewskiego – mówi rektor AWF w Warszawie. – AWF zajmowała się głównie sferą zdrowia fizycznego. Skupialiśmy się na wydolności fizycznej, tlenowej i beztlenowej.

Gen. Mirosław Hermaszewski był pierwszym Polakiem w kosmosie. 27 czerwca 1978 roku jako inżynier pokładowy wystartował wraz z Rosjaninem Piotrem Klimukiem z kosmodromu Bajkonur na statku Sojuz-30. Na stacji orbitalnej Salut-6 wykonał zaplanowany program naukowy. Lot trwał osiem dni, podczas którego dokonano 126 okrążeń Ziemi. Fizyczne przygotowania do lotu odbywały się m.in. na terenie AWF i był w nie zaangażowany prof. Krzysztof Klukowski, absolwent tej uczelni i jej późniejszy profesor.

– Przed misją IGNIS i po jej zakończeniu prowadziliśmy z zespołem dr. Michała Starczewskiego w Centralnym Laboratorium Badawczym AWF Warszawa badania wydolności tlenowej i beztlenowej m.in. Sławosza Uznańskiego-Wiśniewskiego. W tym obszarze się specjalizujemy – podkreśla prof. dr hab. Bartosz Molik. – Swoje badania prowadził także AWFiS w Gdańsku, który podejmował aspekty związane z psychologią.

Podczas misji IGNIS, w której brał udział polski astronauta, zrealizowano eksperyment EEG Neurofeedback autorstwa Akademii Wychowania Fizycznego i Sportu w Gdańsku. To technika treningu mózgu wykorzystująca informacje o aktywności elektrycznej mózgu w czasie rzeczywistym, która ma pomagać m.in. w poprawie koncentracji i regulacji reakcji psychicznych. Uczelnia informuje, że projekt jest na etapie szczegółowej analizy wyników, która wkrótce zostanie opublikowana. Trwają także rozmowy dotyczące wdrożenia treningu neurofeedbacku w środowiskach wymagających przygotowania do działania w sytuacjach ekstremalnego stresu.

– Jesteśmy uczelnią, która dba o zdrowie, kondycję fizyczną, wydolność beztlenową i tlenową. Uczelnie techniczne i ekonomiczne mają swoje oddzielne obszary. Teraz najważniejsze jest to, żebyśmy wypracowali platformę współpracy, w ramach której będziemy się wymieniać badaniami, doświadczeniami i prowadzić jeden wspólny instytut – zaznacza rektor AWF w Warszawie.

Zadaniem Międzyuczelnianego Centrum Ekosystemu Kosmicznego ma być wspieranie udziału polskich instytucji w eksperymentach badawczych, lotach eksperymentalnych oraz przyszłych misjach kosmicznych, a także promocja osiągnięć polskiego sektora kosmicznego i budowanie świadomości społecznej dotyczącej znaczenia eksploracji kosmosu.

– Rozwój technologii kosmicznych nie wpływa tylko na sam kosmos. Technologia przygotowana z myślą o kosmosie czy branży militarnej, z mojej perspektywy jako fizjoterapeuty, wpływa również na przemysł medyczny i zdrowie – podkreśla prof. Bartosz Molik. – Technologie wykorzystywane w kosmosie mogą jednocześnie być stosowane w obszarze zdrowia nie tylko przez kosmonautów, ale wszystkich ludzi w ramach profilaktyki i prewencji zdrowia fizycznego.

W ramach misji IGNIS zrealizowano 13 eksperymentów opracowanych przez polskie instytucje i firmy. Projekty te łączyły różne dziedziny: naukę, inżynierię i praktyczne zastosowania. Poza badaniem EEG Neurofeedback obejmowały także m.in. badania mikrobioty człowieka i odporności organizmu, testy nowoczesnych materiałów czy algorytmów sztucznej inteligencji. Jak podczas podpisania listu intencyjnego podkreślił prof. Piotr Wachowiak, rektor SGH, misja pokazała, że Polska posiada kompetencje, ambicje i potencjał, aby aktywnie współtworzyć przyszłość europejskiego sektora kosmicznego. To dla Polski szansa, by wykorzystać te doświadczenia do budowy trwałego ekosystemu łączącego naukę, edukację, administrację rządową i przemysł.

Rektorzy podkreślali, że ich uczelnie już prowadzą szereg inicjatyw związanych z kosmosem. UJ realizuje projekt ERC związany z przygotowaniem misji HYADES – teleskop wystrzelony na orbitę ma pomóc w rozpoznaniu pochodzenia wody na Ziemi. Na AGH od ubiegłego roku działa Wydział Technologii Kosmicznych, z kolei Politechnika Łódzka, której absolwentem jest Sławosz Uznański-Wiśniewski, prowadzi prace nad zabezpieczeniami dla Wielkiego Zderzacza Hadronów w CERN i bierze udział w budowie „sztucznego słońca” (ITER) we Francji.

Instytucje unijne w czerwcu zatwierdziły reformę Funduszu Badawczego Węgla i Stali. To instrument, który ma pobudzać innowacje i badania związane z transformacją energetyczną. W zreformowanym funduszu przewidziano większe roczne finansowanie, które umożliwi łączne inwestycje w wysokości ok. 800 mln euro do 2034 roku. Zdaniem europosła Borysa Budki te środki na badania i innowacje pomogą strategicznym górniczym regionom, takim jak Śląsk, w przechodzeniu na zieloną energię czy tworzeniu nowych miejsc pracy.

– Fundusz Badawczy Węgla i Stali to jedyny taki instrument, który pozwala na wsparcie obszaru naukowego w czasie transformacji energetycznej. To narzędzie przeznaczone dla takich regionów jak Śląsk, które zmagają się z transformacją energetyczną, ale mają też niesamowity potencjał naukowy do wykorzystania, chociażby w procesie przejścia od węgla do źródeł odnawialnych. To kwestia wykorzystania terenów poprzemysłowych, ograniczenia emisji metanu w skupiskach pokopalnianych czy postawienia na technologie, które pozwolą np. na czystą produkcję stali – podkreśla w rozmowie z agencją Newseria Borys Budka, poseł do Parlamentu Europejskiego z Koalicji Obywatelskiej, przewodniczący Komisji Przemysłu, Badań Naukowych i Energii (ITRE).

Fundusz Badawczy Węgla i Stali (Research Fund for Coal and Steel – RFCS) ustanowiono w 2002 roku po wygaśnięciu Traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę Węgla i Stali. Wykorzystuje on roczne odsetki z pozostałych aktywów EWWiS do wspierania projektów w zakresie badań naukowych i innowacji, które zwiększają konkurencyjność europejskiego przemysłu węglowego i stalowego. W czerwcu Rada UE i Parlament Europejski wypracowały szczegóły reformy funduszu, które zostały zatwierdzone przez Radę pod koniec ubiegłego miesiąca. Decyzją instytucji unijnych przedłużono czas trwania programu do 2034 roku zamiast do 2030 roku, jak proponowała Komisja. Fundusz zapewni do 120 mln euro rocznie, a łączna kwota inwestycji wyniesie ok. 800 mln euro.

– Dla nas, dla Polski bardzo ważne było to, żeby utrzymać ten mechanizm jako element badawczy. Połączenie przemysłu i nauki jest niezwykle istotne, jeżeli chcemy prowadzić efektywną transformację energetyczną, a także transformować miejsca pracy i osiągnąć to, co jest bardzo istotne, czyli konkurencyjność na arenie międzynarodowej – tłumaczy Borys Budka.

Projekty finansowane przez RFCS obejmują m.in.: procesy produkcji stali, zoptymalizowane wykorzystanie i oszczędzanie zasobów, oszczędność energii i poprawę efektywności przemysłowej, zdrowie i bezpieczeństwo w pracy, ochronę środowiska, technologie wspierające regiony węglowe w okresie transformacji czy też redukcję emisji z produkcji stali.

Planowana od 2027 roku reforma ma uprościć dostęp do wsparcia i przygotuje fundusz do jego przyszłej integracji z innymi unijnymi programami badań naukowych i innowacji, a także z programami wsparcia inwestycyjnego.

– Środki, które wspólnie z Komisją i Radą Unii Europejskiej udało nam się wypracować, stanowią tylko część pomocy, która jest i będzie przeznaczona dla regionów podlegającym transformacji energetycznej. W tym funduszu mówimy o obszarze badań, natomiast nie mówimy o kwestii bezpośredniego wsparcia dla przemysłu. Od tego są inne narzędzia – mówi przewodniczący Komisji ITRE w PE. – Projektujemy nową perspektywę finansową dla programu Horyzont oraz, co będzie nowością, wprowadzimy specjalny Europejski Fundusz Konkurencyjności, wspierający przedsiębiorstwa, które są innowacyjne i wdrażają nowe rozwiązania. Należy więc traktować ten fundusz badawczy jako element większej układanki, natomiast jest to jedyne tak zaprojektowane narzędzie, które jest dedykowane dwóm obszarom: węgla i stali.

Komisja Europejska w przedstawionej w lipcu 2025 roku propozycji nowych wieloletnich ram finansowych (WRF) 2028–2034 przewidziała utworzenie Europejskiego Funduszu Konkurencyjności, który będzie inwestował w technologie strategiczne. Ma uprościć i przyspieszyć finansowanie unijne oraz pobudzić inwestycje prywatne i publiczne. Wsparcie będzie skoncentrowane na czterech obszarach, tj. czystej transformacji i dekarbonizacji, cyfryzacji, zdrowiu, biotechnologii, rolnictwie i biogospodarce, a także obronie i przestrzeni kosmicznej. Zaproponowany przez KE budżet całego funduszu to 409 mld euro, w tym 175 mld euro na program Horyzont Europa.

– Przechodzenie od węgla do nowoczesnych zielonych źródeł energii to proces długotrwały, ale my w Polsce podkreślamy, że nie może się on odbywać kosztem ludzi – podkreśla Borys Budka. – Ważne jest, aby gwarantować nowe, czyste, bezpieczniejsze miejsca pracy. To wymaga przekwalifikowania zawodowego i odpowiedniego traktowania osób, które ciężko pracowały przez ostatnie lata, chociażby w górnictwie, aby one same widziały, że przyszłość i szansa ich rozwoju zawodowego to zielona energia, żeby to była zachęta do tego, aby się transformować.

Technologie cyfrowe zmieniają sposób, w jaki firmy realizują cele zrównoważonego rozwoju, zarówno środowiskowe i społeczne, jak i związane z ładem korporacyjnym. Sztuczna inteligencja i analiza danych pomagają monitorować emisje, zarządzać wpływem na środowisko, projektować usługi na rzecz społeczeństwa oraz wzmacniać cyberbezpieczeństwo użytkowników. Jednocześnie rozwój AI rodzi nowe wyzwania w obszarze ESG związane z etyką, kompetencjami i śladem węglowym technologii.

– Mamy do czynienia z rozwojem sztucznej inteligencji, który jest bezprecedensowy. To z jednej strony ogromna szansa, bo jesteśmy w stanie dużo efektywniej pracować, mieć dostęp do ogromnych zasobów danych, których nie byliśmy w stanie przetworzyć tak szybko. Z drugiej strony to też ogromne wyzwania, m.in. w jaki sposób budować młode talenty i dawać im szansę na rynku pracy, gdy, wydawałoby się, łatwo jest je zastąpić. Tym samym mamy dużą odpowiedzialność jako pracodawcy, ale też jako biznes, rynek, żeby umieć korzystać z mechanizmów sztucznej inteligencji w sposób mądry, jednocześnie budując kompetencje. To też duża odpowiedzialność w zakresie etyki. Lata temu wyznaczaliśmy standardy etycznego biznesu, a teraz, w dobie sztucznej inteligencji, etyka nabiera jeszcze innego znaczenia – podkreśla w rozmowie z agencją Newseria Irena Pichola, prezeska Forum Odpowiedzialnego Biznesu, przewodnicząca Komitetu Sterującego Chapter Zero Poland.

W Polsce wykorzystanie sztucznej inteligencji w biznesie wciąż pozostaje na stosunkowo niskim poziomie. Z danych GUS wynika, że w 2025 roku technologie AI stosowało 8,7 proc. przedsiębiorstw, wobec 5,9 proc. rok wcześniej. Najczęściej wykorzystywano je do generowania tekstu lub głosu, analizy języka pisanego oraz automatyzacji procesów i wspomagania podejmowania decyzji. Technologia ta staje się dobrym narzędziem do realizacji celów ESG, czyli związanych ze środowiskiem, społeczeństwem i ładem korporacyjnym.

– To może być wykorzystanie sztucznej inteligencji do monitorowania emisji ciepła w budynkach czy emisji gazów cieplarnianych. Inny przykład to kwestie cyberbezpieczeństwa, gdzie silniki sztucznej inteligencji śledzą różnego rodzaju anomalie i przeciwdziałają przejęciu urządzeń przez hakerów – wskazuje Jacek Łęgiewicz, dyrektor ds. korporacyjnych w Samsung Electronics Polska. 

– Nowa technologia stwarza ogromne możliwości w zakresie zrównoważonego rozwoju. Pozwala mierzyć, liczyć i tworzyć mechanizmy efektywności, których wcześniej nie byliśmy w stanie kontrolować i nimi zarządzać. To ogromna szansa – mówi Irena Pichola. – Z drugiej strony technologia to oczywiście ogromne zużycie energii, odpowiedzialność za wpływ na środowisko poprzez emisje, stąd też dbanie o dostęp do zielonej energii, w przypadku budowania wielkich centrów danych, jest kluczowe.

Rozwój sztucznej inteligencji wiąże się z coraz większym zapotrzebowaniem na moc obliczeniową i energię elektryczną. Z raportu IEA „Energy and AI” wynika, że centra danych zużyły w 2024 roku ok. 415 TWh energii elektrycznej. Do końca dekady wartość ta może wzrosnąć ponad dwukrotnie – do 945 TWh. Centra danych wykorzystują także znaczne ilości wody do chłodzenia serwerów. Z kolei pojedyncze zapytania do zaawansowanych modeli AI mogą wymagać wielokrotnie więcej energii niż tradycyjne wyszukiwanie informacji w internecie.

OECD wskazuje jednocześnie, że odpowiednio wykorzystywana sztuczna inteligencja może wspierać transformację energetyczną. Chodzi o optymalizację pracy sieci elektroenergetycznych, ograniczanie zużycia surowców, wsparcie integracji odnawialnych źródeł energii z systemem elektroenergetycznym oraz wspomaganie modelowania zmian klimatu i prognozowania ekstremalnych zjawisk pogodowych.

– Wykorzystanie sztucznej inteligencji niesie za sobą bardzo duży ślad węglowy, oczywiście nieporównywalnie mniejszy od tradycyjnych nośników analogowych, np. prasy. Niemniej powinniśmy zdawać sobie sprawę z tego, że on istnieje i korzystać z technologii świadomie i z odpowiedzialnością – ocenia Jacek Łęgiewicz.

Rozwój sztucznej inteligencji sprawia, że coraz większego znaczenia nabierają również zasady odpowiedzialnego korzystania z tej technologii.

– Jestem przekonany, że transparentne korzystanie ze sztucznej inteligencji, które stawia człowieka w centrum i ustawia technologię jako służebną wobec działalności człowieka, to jest droga, która będzie pomagała w biznesie – wskazuje dyrektor w Samsungu. – Staramy się budować kompetencje wśród młodych ludzi dotyczące odpowiedzialnego korzystania ze sztucznej inteligencji, zapraszając ich do programu Solve for Tomorrow.

Jak podkreśla, dążenie do uregulowania tego obszaru wydaje się dobrym pomysłem, o ile nie będzie to ograniczać rozwoju AI, ale ukierunkuje tę technologię na wykorzystanie na rzecz człowieka.

Od 2 lutego 2025 roku w Unii Europejskiej obowiązują pierwsze przepisy AI Act, które zakazują najbardziej ryzykownych zastosowań sztucznej inteligencji oraz wymagają zapewnienia odpowiednich kompetencji osobom korzystającym z systemów AI. Kolejne przepisy rozporządzenia będą wprowadzane etapowo do 2027 roku.

Jedna z inicjatyw z obszaru ESG realizowana przez Totalizator Sportowy dotyczy cyberbezpieczeństwa graczy. Jak podkreśla ekspertka, zagrożeń w świecie cyfrowym jest tak dużo, że odpowiedzialność za bezpieczeństwo użytkowników spoczywa także na firmach, które dostarczają cyfrowych produktów i usług.  

– Dotyczy to tego, jak wyglądają nasze serwisy, oraz tego, w jaki sposób informują graczy o zagrożeniach, narzędziach i działaniach, z których mogą korzystać. To buduje zaufanie do marki – mówi Joanna Strzelczyk. – Drugą kwestią jest odpowiedzialność użytkownika. Otrzymuje on narzędzia i informacje, z których może korzystać, dzięki czemu może racjonalnie i samodzielnie decydować o zasadach korzystania z tych serwisów. W przypadku Totalizatora Sportowego są to narzędzia odpowiedzialnej gry, które udostępniamy graczom, a także informacje, działania edukacyjne oraz rozwiązania związane z ochroną konta i danych logowania. Przypominamy również, że profil gracza należy do konkretnej osoby i nie może być udostępniany innym, w szczególności osobom niepełnoletnim.

W dobie szybkiego rozwoju technologii kwestia podnoszenia kompetencji staje się kluczowym zagadnieniem. Dotyczy to także całego obszaru ESG.

– Bardzo potrzebujemy odważnych, wyedukowanych i światłych liderów, którzy będą świadomi skali transformacji – podkreśla Irena Pichola. – Gdybym miała wymienić kilka kluczowych kompetencji, które są dziś niezbędne, zaczęłabym na pewno od kompetencji analitycznych, analizy danych, przetwarzania zbiorów informacji, do których mamy teraz dostęp, oraz wyciągania wniosków. Po drugie, również kompetencje techniczne. W zakresie ESG i zrównoważonego rozwoju kluczowe są także także kompetencje inżynieryjne, techniczne wykształcenie, umiejętność patrzenia na wyzwania związane z nowymi technologiami.

Obszaru technologii, AI, cyfryzacji i cyberbezpieczeństwa dotyczy coraz więcej projektów zgłaszanych przez firmy do raportu „Odpowiedzialny biznes w Polsce 2025. Dobre praktyki” przygotowywanego cyklicznie przez Forum Odpowiedzialnego Biznesu. W tegorocznej edycji zaprezentowano 932 działania realizowane przez 263 firmy. Premiera raportu miała miejsce podczas Targów Idei ESG zorganizowanych przez FOB, które zgromadziły przedstawicieli biznesu, administracji, organizacji społecznych i środowiska naukowego.

Ponad 80 proc. nastolatków na świecie nie osiąga zalecanego poziomu aktywności fizycznej. Eksperci zwracają uwagę, że to nie tylko kwestia braku odpowiednich nawyków, ale także warunków, w których żyją – dostępu do bezpiecznych miejsc zabawy, terenów rekreacyjnych czy zajęć sportowych. Europejski projekt B-Challenged ma pomóc tworzyć środowisko sprzyjające aktywności na świeżym powietrzu i zdrowemu stylowi życia, szczególnie w mniej uprzywilejowanych społecznościach.

– Tylko 7–30 proc. dzieci i młodzieży w wieku 5–17 lat na całym świecie wykazuje wystarczający poziom aktywności fizycznej, co w konsekwencji wiąże się z wyższym ryzykiem wystąpienia chorób niezakaźnych związanych ze stylem życia, takich jak otyłość, cukrzyca typu 2, a także problemów psychicznych – podkreśliła w rozmowie z agencją Newseria dr Teatske Altenburg, profesor nadzwyczajna w Amsterdam University Medical Center (Amsterdam UMC) i kierowniczka projektu B-Challenged.

Zgodnie z wytycznymi Światowej Organizacji Zdrowia dzieci i młodzież powinny podejmować średnio co najmniej 60 minut dziennie aktywności fizycznej o umiarkowanej lub wysokiej intensywności. Tylko niewielki odsetek dzieci i nastolatków w Polsce spełnia te zalecenia przez cały tydzień.

W Polsce tylko około połowy dzieci codziennie podejmuje aktywną zabawę na poziomie uznawanym za korzystny dla zdrowia. Dodatkowo jak pokazują badania Akademii Wychowania Fizycznego w Warszawie w ramach projektu „WF z AWF”, ponad 90 proc. dzieci nie jest wszechstronnie przygotowanych do prowadzenia aktywnego stylu życia, a jedynie 12–30 proc. potrafi poprawnie wykonywać podstawowe umiejętności ruchowe, takie jak bieganie, skakanie czy rzucanie piłką.

– Główną przyczyną braku aktywności fizycznej nie jest brak motywacji, ponieważ dzieci mają wewnętrzną motywację do aktywności – zwłaszcza uczniowie szkół podstawowych, którzy po prostu się bawią, najlepiej na świeżym powietrzu. Uważam jednak, że brakuje bezpiecznych, atrakcyjnych i dobrze utrzymanych przestrzeni, w których mogłyby się one bawić na świeżym powietrzu – stwierdziła badaczka z Amsterdam UMC. – Być może brakuje również odpowiednich, przystępnych cenowo zajęć pozalekcyjnych organizowanych dla dzieci – dodaje.

Coraz większą część wolnego czasu dzieci spędzają przed ekranami. Z raportu NASK wynika, że korzystają z internetu średnio niemal pięć godzin dziennie w dni powszednie, a w weekendy jeszcze więcej.

– Wiele dzieci doświadcza FOMO, czyli strachu przed tym, że coś je ominie, więc cały czas mówią o tym, co się dzieje online, i chcą być częścią rozmów na ten temat. Myślę więc, że są dwie strony medalu – jedna to za mało możliwości aktywności fizycznej i ograniczenia w dostępie do przestrzeni do tego przeznaczonych, a z drugiej atrakcyjność spędzania czasu w sieci – tłumaczy dr Teatske Altenburg.

Badania prowadzone w wielu krajach pokazują, że dzieci mieszkające w mniej uprzywilejowanych dzielnicach częściej zmagają się z nadwagą i otyłością, rzadziej uczestniczą w zorganizowanych zajęciach sportowych i mają ograniczony dostęp do bezpiecznych miejsc zabawy.

– Jeżeli w okolicy brakuje terenów rekreacyjnych, ścieżek rowerowych czy bezpiecznych przestrzeni do zabawy, dzieci mają mniej okazji do codziennego ruchu – ocenia dr Anna Dzielska, adiunkt, p.o. kierowniczka Zakładu Zdrowia Dzieci i Młodzieży w Instytucie Matki i Dziecka.

To właśnie na tych obszarach koncentruje się europejski projekt badawczy B-Challenged realizowany w Danii, Niemczech, Polsce, Hiszpanii i Holandii. Skupia się on na dzieciach w wieku 6–12 lat mieszkających w dzielnicach, gdzie występują bariery w dostępie do infrastruktury sprzyjającej aktywności fizycznej. W Polsce jest to warszawska Praga-Północ.

– Projekt B-Challenged ma na celu wspieranie korzystnych dla zdrowia zachowań dzieci poprzez tworzenie lepszego środowiska do zabawy na świeżym powietrzu i prawidłowych zachowań żywieniowych. To ważne, ponieważ na zdrowie dzieci wpływają nie tylko ich indywidualne wybory, ale również warunki, w których żyją, uczą się i spędzają wolny czas – podkreśla dr Anna Dzielska.

W projekcie biorą udział nie tylko naukowcy i przedstawiciele samorządów lokalnych, ale także rodzice, nauczyciele i same dzieci.

– To, co wyróżnia projekt, to podejście oparte na współtworzeniu rozwiązań. Zamiast narzucać gotowe działania, angażujemy społeczności lokalne w ich projektowanie. Dzięki temu zwiększamy szanse, że proponowane zmiany będą skuteczne, akceptowane i trwałe – podkreśla kierowniczka Zakładu Zdrowia Dzieci i Młodzieży w Instytucie Matki i Dziecka.

Badacze sprawdzają, jakie bariery utrudniają dzieciom zabawę na świeżym powietrzu i codzienny ruch. Następnie wspólnie z pozostałymi grupami uczestników programu przygotują rekomendacje zmian. Gotowe modele będą mogły być wdrażane także w innych miastach.

– Problemy związane ze zdrowiem dzieci i ich stylem życia są złożone i nie mogą być rozwiązane przez jedną instytucję czy jeden sektor. Naukowcy dostarczają wiedzy i dowodów naukowych, samorządy mają możliwość wprowadzania zmian w przestrzeni publicznej i lokalnej polityce, a mieszkańcy, w tym grupy, do których mają być kierowane te działania, najlepiej znają swoje potrzeby. Dopiero połączenie tych perspektyw pozwala tworzyć skuteczne rozwiązania – przekonuje dr Anna Dzielska.

– Zawsze należy konsultować z dziećmi elementy tworzone z myślą o nich. Projektowanie placu zabaw przyjaznego dla dzieci we współpracy z nimi powinno być wymogiem prawnym – dodaje dr Teatske Altenburg.

Projekt B-Challenged jest finansowany przez Narodowe Centrum Badań i Rozwoju w ramach partnerstwa międzynarodowego ERA4Health i wspierany przez krajowe agencje badawcze w Europie.

– Firmy na całym świecie coraz częściej wycofują się z deklaracji ESG lub przestają o nich mówić – podkreśla John Elkington, światowy autorytet w dziedzinie zrównoważonego rozwoju, twórca koncepcji Triple Bottom Line. W jego opinii nie oznacza to jednak odwrotu od zrównoważonego rozwoju. Przeciwnie, presja związana z polityką administracji Donalda Trumpa może się stać impulsem do potrzebnej zmiany podejścia. – Przechodzimy w kierunku „twardego” zrównoważonego rozwoju związanego z geopolityką – mówi John Elkington.

– Nie ma wątpliwości, że obserwujemy opór wobec ESG, a w pewnym stopniu także wobec zrównoważonego rozwoju. Wynika to przede wszystkim z działań Donalda Trumpa w Stanach Zjednoczonych. Uważam jednak, że to dobrze, ponieważ oba te obszary potrzebowały presji i bodźca do ponownego przemyślenia tego, jak działamy i z kim współpracujemy. Dlatego moim zdaniem jest to największa szansa ostatnich 20 lat na ponowne zdefiniowanie naszych priorytetów – mówi agencji Newseria John Elkington, założyciel i prezes Volans.

Podczas swojego wystąpienia w trakcie Targów Idei ESG 2026 w Warszawie, zorganizowanych przez Forum Odpowiedzialnego Biznesu, John Elkington stwierdził nawet, że druga kadencja Donalda Trumpa może być jedną z najlepszych rzeczy, jakie przydarzyły się ruchom na rzecz ESG oraz zrównoważonego rozwoju – o ile właściwie odpowiedzą na tę sytuację.

– Firmy wycofują się z deklaracji ESG, bardziej w Stanach Zjednoczonych niż w Europie, a przynajmniej rzadziej mówią publicznie o swoich działaniach w obszarze ESG i zrównoważonego rozwoju – komentuje John Elkington.

Jego zdaniem wynika to stąd, że wiele przedsiębiorstw nie wiedziało, jak zrealizować cele, które wyznaczyły sobie na 2040 czy 2050 rok. W wielu przypadkach ich strategie były deklaracjami, a nie realnym planem działania. Z ubiegłorocznego raportu ERM Sustainability Institute, GlobeScan i Volans „Sustainability at a Crossroads” wynika, że 93 proc. spośród blisko 850 ekspertów ds. ESG z 72 krajów oceniło, że program zrównoważonego rozwoju wymaga rewizji, a 56 proc. wzywa do radykalnej przebudowy. Siedmiu na 10 ekspertów twierdzi, że program ten spotyka się ze znacznym sprzeciwem, co stanowi wzrost o 13 pkt proc. od 2024 roku. W Ameryce Północnej 91 proc. respondentów doświadczyło znacznego sprzeciwu, a w regionie Azji i Pacyfiku – 38 proc.

John Elkington podkreśla, że jednocześnie nie widać odwrotu od inwestycji w czystą energię. W rzeczywistości jest wręcz przeciwnie. Jak zauważa, nakłady inwestycyjne na energię odnawialną i transformację energetyczną są już obecnie około dwukrotnie wyższe niż wydatki na paliwa kopalne, a w nadchodzących latach przewaga ta znacznie wzrośnie.

– Rynki kapitałowe dostrzegają nową rzeczywistość i muszą się z nią zmierzyć. Presja polityczna wywierana na osoby wprowadzające zmiany nasiliła się, a jedną z przyczyn jest to, że przedstawiciele branż związanych z paliwami kopalnymi zdają sobie teraz sprawę, iż stanowi to egzystencjalne zagrożenie dla ich przyszłości. Dlatego finansują polityków, aby ci podjęli walkę w ich imieniu. Jednak, choć może się to wydawać sprzeczne z intuicją, postrzegam to jako dobry znak, który świadczy o tym, że robimy postępy. Rzeczywiście, z dużym optymizmem patrzę na najbliższe 15–20 lat – podkreśla założyciel i globalny ambasador firmy Volans.

Według raportu „Sustainability at a Crossroads” wiele organizacji zaangażowanych na rzecz zrównoważonego rozwoju nie jest wysoko ocenianych przez ekspertów biorących udział w badaniu. Rządy krajowe otrzymują najniższe oceny za swój wkład – jedynie 5 proc. ekspertów ds. ESG ocenia ich wkład pozytywnie. Sektor prywatny jest oceniany dobrze przez 14 proc. respondentów, ONZ – przez 29 proc., a organizacje pozarządowe – przez 45 proc. badanych. We wszystkich przypadkach wyniki są znacznie słabsze niż w 2021 roku.

– Jedną z rzeczy, które obserwowaliśmy w ciągu ostatnich 15–20 lat, jest to, że wiele firm w coraz większym stopniu angażuje interesariuszy, sporządza różnego rodzaju raporty dotyczące zrównoważonego rozwoju, stawia wyzwania swoim dostawcom. To się nie zmieni. Jednak ludzie zaczynają zdawać sobie sprawę, że nie chodzi już tylko o te „miękkie" kwestie, którymi musimy się zająć – uważa John Elkington.

Jego zdaniem prezydent Stanów Zjednoczonych wstrząsnął dotychczasowym porządkiem światowym, który raczej nie powróci do poprzedniego stanu. Jednak rozpad starego systemu otwiera przestrzeń dla prawdziwej przebudowy i zmiany systemu. Jak podkreśla ekspert, można obecnie zaobserwować przejście z „miękkiego” zrównoważonego rozwoju, który obejmował inicjatywy skoncentrowane na ludziach, społecznościach lokalnych, środowisku i ładzie korporacyjnym, w kierunku „twardego”, o bardziej strategicznym i geopolitycznym charakterze. Może to oznaczać przesunięcie akcentów z raportowania i dobrowolnych zobowiązań na kwestie bezpieczeństwa surowcowego, odporności łańcuchów dostaw czy polityki przemysłowej.

– Jednym z przykładów jest cieśnina Ormuz. To właśnie tam rzeczywistość geopolityczna nagle wywiera presję na nasze gospodarki i nie mamy innego wyboru, jak tylko na nią zareagować. Myślę, że będziemy świadkami wielu podobnych sytuacji, w tym wykorzystywania zaawansowanych chipów produkowanych przez firmę Nvidia oraz wody jako broni. Dlatego twierdzę, że przejdziemy od „miękkiego” do „twardego” zrównoważonego rozwoju – mówi ekspert.

Innym przykładem jest polityka Chin w kontekście dostępu do metali ziem rzadkich i minerałów, kluczowych dla produkcji baterii, elektroniki i technologii niskoemisyjnych. Azjatycki gigant kontroluje cały sektor: od wydobycia, przez przetwórstwo, po eksport, więc może to wykorzystywać w swojej polityce.

– Historia pełna jest konfliktów. Nie muszę tego podkreślać w kraju takim jak Polska. Jednak wiele osób zaangażowanych w ruch na rzecz zrównoważonego rozwoju wierzyło, że pokój jest niemal pewny. Paradoksalnie za każdym razem, gdy nasz gatunek dochodzi do takiego wniosku, wybuchają konflikty. Inwazja Rosji na Ukrainę wywarła głęboki wpływ na sposób myślenia przedsiębiorców – podkreśla John Elkington. – Podczas lockdownu związanego z COVID-19 współpracowałem z brytyjskim ministerstwem obrony, z admirałami, generałami i wyższymi oficerami sił powietrznych. Doskonale rozumieją oni konsekwencje zagrożeń związanych z bezpieczeństwem wodnym, chaosem klimatycznym i przymusową migracją. Jest to również, w pewnym sensie, ilustracja „twardego” zrównoważonego rozwoju. Biznes sądzi, że może zwolnić tempo, ale bardzo szybko się przekona, że agenda zrównoważonego rozwoju powróci z większą siłą, szybciej i w różnych formach.

Ekspert ocenia, że środowisko ESG i zrównoważonego rozwoju stało się zbyt wygodne i skupiło się głównie na raportowaniu, jednocześnie nie do końca wiedząc, czemu to raportowanie i gromadzone dane miałyby służyć. Jego zdaniem organizacje zbytnio skupiają się na dostarczaniu informacji, zamiast dbać o to, by były one właściwie wykorzystywane przez odpowiednie osoby. W tym zakresie rozwój technologii, zwłaszcza sztucznej inteligencji, może się okazać szansą, ponieważ umożliwi ona syntezę i analizę tych danych. Rola dyrektorów ds. ESG czy sama sprawozdawczość nie stracą na znaczeniu, ale z pewnością będą ewoluować.

W ramach badania „Business Breakthrough Barometer 2026”, opublikowanego niedawno przez WBCSD, przeprowadzono wywiady z ponad 500 członkami kierownictwa wyższego szczebla z 50 krajów, których łączny przychód wynosi 2 bln dol. 92 proc. z nich postrzega zrównoważony rozwój jako źródło przewagi konkurencyjnej w ciągu najbliższych 5–10 lat. 89 proc. twierdzi, że w ciągu ostatniego roku utrzymało lub zwiększyło inwestycje. Jednak 68 proc. uważa, że chaotyczna transformacja jest bardziej prawdopodobna niż rok temu, a 40 proc. postrzega to jako poważne ryzyko. Tylko 15 proc. przedsiębiorstw jest przekonanych, że jest w pełni przygotowanych do sprostania tym wyzwaniom.

– Zamiast więc tracić na znaczeniu, kwestia ta wkrótce wkroczy do głównego nurtu w dość nieoczekiwany sposób – podkreśla założyciel i prezes Volans.

Katowice przechodzą proces dekarbonizacji. Z miasta górniczego stają się miastem zielonym, nowych technologii i centrum biznesu. Według rankingu Oxford Economics i Eurostat znalazły się w gronie 20 najszybciej rozwijających się miast w całej Europie. Przedstawiciele Katowic podkreślają, że dużym wsparciem w zielonej transformacji są środki unijne, które zostaną przeznaczone m.in. na projekt Dzielnica Nowych Technologii – Katowicki Hub Gamingowo-Technologiczny.

– Katowice nie tyle chcą, ile muszą się dekarbonizować. Miasto przyjazne to miasto zielone, gdzie jest czyste powietrze, dużo zieleni, gdzie wykonuje się termomodernizację, instaluje się OZE, na przykład fotowoltaikę. W związku z tym pokazujemy, że można przejść sprawiedliwą transformację, od miasta górniczego i hutniczego do miasta nowych technologii, zielonego, wielkiego biznesu. Tak właśnie rozwijają się Katowice – mówi w rozmowie z agencją Newseria Jarosław Makowski, wiceprezydent Katowic.

W rankingu 20 najszybciej rosnących miast Europy w latach 2010–2025 przygotowanym przez Oxford Economics i Eurostat znajduje się 10 z Polski. Najwyżej, na trzecim miejscu uplasował się Wrocław. Katowicom przypadła 15. pozycja.

– To jest najlepsze świadectwo tego, że po pierwsze, wybraliśmy dobrą drogę, a po drugie, ona wiąże się z zieloną transformacją – uważa wiceprezydent Katowic.

W 2023 roku uchwałą Rady Miasta Katowice przyjęto „Plan działań na rzecz zrównoważonej energii i klimatu dla miasta Katowice” (SECAP). Jest to dokument strategiczny, w którym określone są działania krótko- i długoterminowe.

– Jako miasto złożyliśmy podpis pod dokumentem SECAP. Uważamy więc, że należy się rozwijać w sposób zrównoważony. Są w nim 52 cele i od 2023 roku podejmujemy działania projektowe. To jest wymiana transportu na niskoemisyjny, termomodernizacja, zazielenienie miasta, instalowanie fotowoltaiki, budowanie zbiorników retencyjnych. Wszystko po to, żeby budować odporność miasta na zmiany klimatu – podkreśla Jarosław Makowski.

Wśród najważniejszych założeń dokumentu SECAP jest ograniczenie emisji dwutlenku węgla w perspektywie do 2030 roku o 40 proc. w porównaniu do stanu z 2012 roku. Ponadto miasto chce zwiększyć swoją odporność na występowanie m.in. ekstremalnych zjawisk hydrologicznych czy tych związanych z temperaturą powietrza czy wiatrem. Dąży też do uodpornienia na negatywne skutki zwiększonej koncentracji zanieczyszczeń powietrza.

– Mieszkańcy wymagają od nas tego, żeby w momentach kryzysowych, takich jak susze, wichury, powodzie, miasto gwarantowało bezpieczeństwo i było odporne na tego typu zjawiska. Wszystkie działania z tym związane, mające zielony, ekologiczny charakter, służą właśnie temu, żeby budować dwie rzeczy: odporność miasta i bezpieczeństwo naszych mieszkańców – zaznacza wiceprezydent Katowic.

Koszt realizacji wszystkich działań w ramach „Planu działań na rzecz zrównoważonej energii i klimatu dla miasta Katowice” do 2030 roku ma wynieść 6,82 mld zł, z czego działania miasta mają kosztować 998,6 mln zł.

– Środki unijne są ważnym elementem transformacji energetycznej i sprawiedliwej transformacji zarówno Katowic, jak i województwa śląskiego. Przypomnę, że województwo śląskie jest objęte tym specjalnym funduszem 2,2 mld euro, dlatego że jest regionem pogórniczym i poprzemysłowym. W związku z tym wszystkie pieniądze idą na to, aby przekształcać obszary pogórnicze i pohutnicze oraz nadawać im nowy charakter – wyjaśnia Jarosław Makowski.

Województwo śląskie w ramach Funduszu na rzecz Sprawiedliwej Transformacji otrzymało ponad 2,2 mld euro do wykorzystania na działania, które łagodzą skutki transformacji energetycznej. Pieniądze z programu pozwolą na realizację projektów w obszarach m.in.: cyfryzacji, efektywności energetycznej i OZE, adaptacji do zmian klimatu, różnorodności biologicznej i zrównoważonego transportu. Program umożliwia także dofinansowanie inicjatyw z zakresu usług społecznych, edukacji, kultury, turystyki, zdrowia i rynku pracy oraz rozwoju regionalnego, rewitalizacji i transformacji regionu.

– Nasz projekt Dzielnica Nowych Technologii – Katowicki Hub Gamingowo-Technologiczny znajduje się na terenie byłej kopalni Wieczorek w katowickim Nikiszowcu. To koszt 1 mld zł, z czego już 402 mln zł otrzymaliśmy w ramach funduszy europejskich i będziemy się starać o kolejne – podkreśla wiceprezydent Katowic. – To pokazuje dwie rzeczy. Po pierwsze, że chronimy dziedzictwo poprzemysłowe, w tym przypadku byłej kopalni KWK Wieczorek. Po drugie, na terenie tej kopalni nie powstaje nieużytek, tylko Dzielnica Nowych Technologii, która będzie dedykowana nowemu przemysłowi, m.in. temu z obszaru gamingu – dodaje.

22 kwietnia br. podczas Europejskiego Kongresu Gospodarczego w Katowicach ogłoszono nazwę marketingową i logo dla projektu. Będzie on funkcjonował pod nazwą Shaft K. Ma być to przestrzeń poświęcona technologiom przyszłości opartym na sztucznej inteligencji, bezpiecznych rozwiązaniach cyfrowych, technologiach kosmicznych i szeroko rozumianych branżach kreatywnych.

– Środki z KPO również są dla nas istotnym wsparciem. Głównie dotyczą one wymiany autobusów ze spalinowych na elektryczne. W tym roku otrzymaliśmy już 15 nowych pojazdów, a kolejne 15 mają przyjechać do końca kwietnia. Oczywiście chodzi o to, żeby wymieniać transport związany z zasysaniem paliwa, które niszczy naszą jakość powietrza, na rzecz transportu, który jest niskoemisyjny. Między innymi na tego typu działania idą środki z Krajowego Planu Odbudowy – wyjaśnia Jarosław Makowski.

Koszt 30 nowych pojazdów wynosi blisko 117 mln zł, z czego prawie 78,3 mln zł stanowi dofinansowanie z Narodowego Funduszu Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej w ramach Krajowego Planu Odbudowy i Zwiększania Odporności.

– Jakość powietrza na Śląsku absolutnie się poprawiła. W 2019 roku mieliśmy ok. 25 tys. kopciuchów w mieście. Dzisiaj szacujemy, że jest ich ok. 12 tys. To wciąż o 12 tys. za dużo, ale jakość powietrza w Katowicach jest już naprawdę dobra. W najbardziej dramatycznym okresie, czyli od kilku do kilkunastu dni, kiedyś było ich dużo więcej. To pokazuje, że działania przynoszą zmianę jakości naszego powietrza, jednak one trochę teraz przyhamowały – zaznacza wiceprezydent Katowic. 

Tłumaczy, że ma to związek z nadużyciami, które pojawiły się przy okazji realizacji programu Czyste Powietrze. Narodowy Fundusz Ochrony Środowiska i Gospodarki Wodnej po konsultacjach społecznych ma przedstawić propozycje zmian.

– Program Czyste Powietrze przechodzi transformację. W związku z tym program wymiany źródeł ciepła, czyli tak zwanych kopciuchów, na ciepło systemowe przyhamował, ale teraz zbliża się do szczęśliwego końca. Mamy nadzieję, że te 12 tys. kopciuchów, które zostały w Katowicach, do 2030 roku zostaną wymienione, a w konsekwencji pozbędziemy się brudnych źródeł emisji – zaznacza Jarosław Makowski.

Od początku działania systemu kaucyjnego Polacy zwrócili już ponad 1,5 mld opakowań. Przed operatorami stoją jednak kolejne wyzwania – w tym roku muszą osiągnąć 77-proc. poziom zbiórki, a docelowo 90 proc. Jednym ze sposobów na zwiększenie liczby zwracanych opakowań jest rozwój punktów zwrotu poza sklepami, m.in. na osiedlach mieszkaniowych. Pierwszy taki pilotaż uruchomiono na warszawskich Młocinach.

 – Konsumenci oczekują systemu kaucyjnego, dostępności punktów zbiórki, prostoty zwrotu i sprawnego odzyskania pieniędzy, które zapłacili za kaucję. Naszą rolą jest usprawnianie procedur, proponowanie takich metod, aby cały proces zwrotu opakowania był płynny, efektywny, jak najprostszy i jak najbliżej konsumenta – podkreśla w rozmowie z agencją Newseria Dariusz Dworzecki, dyrektor ds. rozwoju i sieci zbiórki w Kaucja.pl.

System kaucyjny działa w Polsce od października 2025 roku. Zgodnie z ustawą operatorzy muszą stopniowo zwiększać poziom selektywnej zbiórki opakowań – w tym roku do 77 proc., a w kolejnych latach do 90 proc. Osiągnięcie tych wskaźników ma zapewnić większy odzysk surowców i ich ponowne wykorzystanie do produkcji nowych opakowań.

Jak wynika z danych resortu środowiska, do końca maja konsumenci zwrócili już ok. 1,6 mld opakowań. Około 85 proc. z nich trafiło do systemu za pośrednictwem automatów kaucyjnych działających w 13 tys. lokalizacji. Łącznie w Polsce funkcjonuje już 62 tys. punktów zwrotu, jednak większość z nich znajduje się w placówkach handlowych. Dlatego operatorzy zaczynają rozwijać również punkty działające poza sklepami, m.in. na osiedlach mieszkaniowych.

– Rozwiązanie, które wdrażamy we współpracy z naszym operatorem, wykonującym zbiórkę, i Spółdzielnią WSM Młociny polega na organizacji publicznych miejsc, w których konsumenci mogą zwrócić opakowanie. Są to miejsca niezależne od jednostek handlu, niezależne od innych punktów zbiórki, blisko miejsc zamieszkania, w dużych skupiskach ludzi. Zależy nam na prostym systemie zbiórki – tłumaczy Dariusz Dworzecki.

Rozwój dodatkowych punktów zwrotu ma zwiększyć dostępność systemu i ułatwić mieszkańcom oddawanie opakowań poza sklepami. Operator liczy, że przełoży się to na większą liczbę zwracanych butelek i puszek oraz pomoże osiągnąć wymagane poziomy zbiórki.

– Wszelkie modele ułatwiające zbiórkę powodują, że my jako operator i cały rynek jesteśmy w stanie odzyskać butelki i puszki zgodnie ze wskazaniem ustawodawcy i zgodnie z celami środowiskowymi. Jest to wiodący element całego systemu kaucyjnego – odzyskać opakowanie kaucyjne jak najszybciej z rynku i móc je przetworzyć, aby mogło być z powrotem wykorzystane w produkcji – mówi przedstawiciel Kaucja.pl. –  Każde ułatwienie dla klienta ma przede wszystkim na celu zaprzyjaźnienie z systemem kaucyjnym i ułatwienie zbiórki.

Projekt na warszawskich Młocinach ma charakter pilotażowy, jednak operator nie traktuje go jako jednorazowej inicjatywy. Jeśli rozwiązanie się sprawdzi, podobne punkty zwrotu mają się również pojawić w innych częściach Warszawy i kolejnych miastach.

– Nasza współpraca z partnerem, z firmą Recyclo nie mówi o jednym, dwóch czy trzech urządzeniach, tylko o szerokiej skali i w różnych miejscach kraju – dodaje Dariusz Dworzecki.

Projekt na Młocinach ma być początkiem szerszej rozbudowy sieci recyklomatów. Za dostarczenie i obsługę urządzeń odpowiada Recyclo, które docelowo planuje rozwijać sieć również na kolejnych osiedlach i w innych miastach. W przeciwieństwie do większości recyklomatów działających dziś przy sklepach urządzenia mają funkcjonować jako ogólnodostępne punkty zwrotu zlokalizowane w pobliżu miejsc zamieszkania.

– Sama mechanika nie różni się od tych automatów, które znamy ze sklepów, jednak kluczową zmianą jest to, że jest możliwość zwrotu środków z kaucji bezpośrednio na kartę. Wkrótce będzie też możliwość odkładania środków na tzw. walleta, czyli na aplikację – wskazuje Piotr Kocoń, współtwórca Recyclo.

Po oddaniu opakowań użytkownik może otrzymać zwrot kaucji bezpośrednio na kartę płatniczą. W przygotowywanej aplikacji środki będzie można gromadzić w wirtualnym portfelu i wykorzystać w dogodnym momencie. Nadal dostępna pozostanie również forma vouchera dla osób, które nie chcą korzystać z płatności kartą.

Obsługa rozproszonej sieci automatów wymaga także bieżącego monitorowania ich pracy oraz sprawnej organizacji odbioru opakowań.

– Podzieliliśmy, zaczynając od Warszawy, całe miasto na sektory i do sektorów przypisaliśmy osoby odpowiedzialne za to, żeby te automaty się nie zapełniały. Prewencyjnie opróżniamy automaty – jeśli widzimy, że zapełnienie sięga 80 proc., kierowca natychmiast otrzymuje sygnał, żeby podjechać i opróżnić maszynę – tłumaczy Piotr Kocoń.

Rozbudowa sieci nie ma się ograniczyć do pilotażu na Młocinach. Recyclo prowadzi już kolejne instalacje i zapowiada rozwój infrastruktury.

– Planujemy zainstalować ponad 400 automatów w Warszawie i okolicach, 4 tys. automatów w ciągu trzech–czterech lat. Liczymy, że staną się naturalnym wyborem, tak jak się stało w przypadku paczkomatów. Obecnie nasz cykl zakłada umieszczanie 15 automatów tygodniowo, będziemy się starali szybko zwiększać tę liczbę – zapowiada współtwórca Recyclo. – Po osiągnięciu pułapu 120 zainstalowanych i aktywnych automatów w Warszawie rozpoczniemy montaże w Łodzi, w Poznaniu, we Wrocławiu, w Krakowie i na Śląsku.

Dla Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej projekt ma przede wszystkim ułatwić mieszkańcom korzystanie z systemu kaucyjnego. Pomysł pojawił się po sygnałach od lokatorów i administracji osiedli, którzy zwracali uwagę na potrzebę stworzenia punktów zwrotu bliżej miejsca zamieszkania.

– To, że automaty pojawiły się na naszych osiedlach, wynika z zaistnienia dwóch zdarzeń w tym samym czasie. Pierwsze to głosy od mieszkańców i od administracji osiedli, że jest wiele postulatów o lepsze zorganizowanie tego procesu, zwłaszcza dla osób starszych, które nie są aż tak mobilne, żeby przemieszczać się na większe odległości. Z drugiej strony w tym samym czasie pojawiła się u nas z propozycją współpracy firma Recyclo. W jednym czasie i w jednej przestrzeni spotkał się problem i rozwiązanie – tłumaczy Przemysław Prus, prezes Warszawskiej Spółdzielni Mieszkaniowej.

Lokalizacja punktów zwrotu ma duże znaczenie dla wygody mieszkańców. Recyklomaty są montowane w pobliżu altan śmietnikowych, dzięki czemu oddanie opakowań można połączyć z wynoszeniem odpadów.

– To rozwiązanie ułatwia pozbycie się butelek blisko domu, bez konieczności noszenia i większych procesów logistycznych. W mojej ocenie jest po prostu praktyczne, a takie mają największą szansę powodzenia – ocenia prezes WSM.

Jak podkreśla, zainteresowanie takim rozwiązaniem jest duże. Do spółdzielni wpływają już kolejne wnioski dotyczące montażu urządzeń na następnych osiedlach.

– Wszyscy czekali, kiedy się pojawi pierwszy recyklomat. To jest jaskółka, która czyni wiosnę. Za chwilę kolejne wnioski również uzyskają pozytywną opinię zarządów i takie urządzenia będą się coraz częściej pojawiać na naszych osiedlach – mówi Przemysław Prus.

Działania na rzecz pracowników, różnorodności w firmach, edukacji klientów i ich zdrowia finansowego stanowią coraz większą grupę inicjatyw zgłaszanych przez firmy do raportu „Odpowiedzialny biznes w Polsce. Dobre praktyki”, przygotowywanego corocznie przez Forum Odpowiedzialnego Biznesu. Eksperci wskazują, że znaczenie społecznego wymiaru ESG będzie nadal rosło, m.in. za sprawą nowych obowiązków wynikających z dyrektywy CSDDD oraz większej odpowiedzialności biznesu za prawa człowieka w całym łańcuchu wartości. 

– Nasz raport to przegląd działań i inicjatyw, które realizują firmy mające ambicje, żeby być społecznie odpowiedzialnymi i wchodzić w nurt zrównoważonej transformacji. Widzimy podążanie za potrzebami, zmianę charakteru praktyk, które stają się coraz bardziej strategiczne i starają się odpowiadać na problemy współczesnego świata, jak chociażby kwestie klimatyczne czy gospodarka o obiegu zamkniętym. Ale również, co ważne, zwracają uwagę na wymiar wewnętrzny, czyli dobrostan osób zatrudnionych. Pracują nad tym, żeby każdy w organizacji czuł się włączony – mówi agencji Newseria Agata Rudnicka, dyrektorka ds. zarządzania wiedzą w Forum Odpowiedzialnego Biznesu (FOB).

Premiera tegorocznego raportu FOB „Odpowiedzialny biznes w Polsce 2025. Dobre praktyki” miała miejsce podczas Targów Idei ESG, które odbyły się 17 i 18 czerwca w Warszawie. W publikacji zebrano 932 przykłady dobrych praktyk zgłoszonych przez 263 przedsiębiorstwa. Ponad jedną trzecią z nich stanowiły te związane z obszarem społecznym (353 inicjatywy), najczęściej dotyczące pracy oraz zaangażowania społecznego i rozwoju społeczności lokalnej. Wśród celów zrównoważonego rozwoju ONZ dominuje w nich cel 3: Zapewnić wszystkim ludziom w każdym wieku zdrowe życie oraz promować dobrobyt. Wskazano go w 105 praktykach.

Autorzy raportu Forum Odpowiedzialnego Biznesu zaznaczają, że biznes w Polsce nadal jest w procesie zmiany. Z jednej strony można obserwować rosnącą dojrzałość do podejmowania odważnych decyzji służących dekarbonizacji czy budowaniu cyrkularnych modeli biznesowych. Z drugiej dostrzega się dużą potrzebę i chęć realizacji działań z zakresu szeroko pojętego zaangażowania społecznego. Rola wymiaru „S” w ramach ESG będzie nabierać coraz większego znaczenia z uwagi m.in. na dyrektywę CSDDD, która sprawi, że będzie to obszar podlegający obowiązkom prawnym i kontrolnym, a nie tylko dobrowolny element strategii.

Przepisy będą wymagać od dużych przedsiębiorstw, aby identyfikowały zagrożenia dla praw człowieka i pracowników, zapobiegały ewentualnym naruszeniom zarówno we własnej działalności, jak i w całym łańcuchu dostaw, podejmowały działania naprawcze, gdy do naruszeń dochodzi, monitorowały skuteczność swoich działań i publicznie je raportowały. Dyrektywa formalnie obowiązuje od lipca 2024 roku, a państwa członkowskie mają czas na jej wdrożenie do krajowego prawa do lipca 2028 roku. Nowe wymogi zaczną obowiązywać firmy rok później.

– Firmy mają dzisiaj bardzo dużą rolę do odegrania w rozwiązywaniu problemów społecznych. Niepokoje geopolityczne, społeczne na poziomie lokalnym czy światowym, związane np. z kurczącymi się zasobami, powodują, że firmy powinny uważniej podchodzić do tego, w jaki sposób prowadzą swoją działalność, ale też myśleć o tym, jak można wspierać inne grupy, zwłaszcza te, które najbardziej tego potrzebują – podkreśla przedstawicielka FOB. – Odpowiedzialny biznes to z jednej strony myślenie o procesach, ale z drugiej – myślenie o ludziach i środowisku, ponieważ bez tego ekosystem biznesowy nie byłby w stanie funkcjonować.

Jak wskazuje raport FOB, jedną z grup praktyk były te poświęcone osobom korzystającym z wyrobów i usług oferowanych przez przedsiębiorstwa. W tym zbiorze inicjatyw znalazły się projekty odnoszące się do edukacji oraz kształtowania odpowiedzialnych postaw i zachowań.

– ESG kojarzy nam się zwykle z klimatem i ze środowiskiem, a czasem zapominamy o aspekcie związanym z odpowiedzialnością za ludzi. On jest szczególnie istotny w kontekście zmieniającej się demografii. Odpowiedzialność za edukację obywateli, za budowanie ich dobrostanu finansowego jest dziś niezwykle ważna. W kontekście instytucji finansowych mówimy przede wszystkim o budowaniu odporności finansowej Polaków i społeczeństwa, żeby dobrze ich przygotować i zabezpieczyć na przyszłość – podkreśla Joanna Olszewska z Erste Bank Polska.

Wśród społecznych inicjatyw banku przedstawionych w raporcie FOB znalazł się m.in. projekt „Nie wierz w bajki”. To długofalowa kampania edukacyjna promująca cyberświadomość wśród klientów i uczestników rynku finansowego. Jej celem jest edukacja o cyberbezpieczeństwie, ostrzeganie przed oszustwami AI i socjotechniką. W zestawieniu znalazły się także projekt „Ludzie, którzy inspirują. Postawy, które tworzą kulturę organizacyjną”, czyli konkursy wzmacniające pozytywne postawy pracowników, oraz program stypendialny Fundacji Erste, wspierający uzdolnioną młodzież w rozwijaniu talentów.

Bank prowadzi także inicjatywy związane ze zdrowiem finansowym Polaków.  

– Zdrowie finansowe staje się dziś bardzo ważnym tematem w kontekście malejącej dzietności, dużej niepewności geopolitycznej, rosnących kosztów życia i wydłużającej się długości życia. Odpowiedzialność za zdrowie finansowe przestaje być prywatną sprawą każdego z nas, a staje się sprawą publiczną. Musimy zabezpieczyć obywateli na przyszłość przez zasugerowanie im narzędzi, dzięki którym zbudują swoje zabezpieczenie finansowe na długie lata życia na emeryturze – mówi Joanna Olszewska. – Największym wyzwaniem nie jest już wiedza, ale jej przekucie w faktyczne działania. Dziś tak postrzegamy naszą odpowiedzialność jako instytucji finansowych, żeby dać klientom narzędzia, tzw. impulsy behawioralne, które sprawią, że będą potrafili przełożyć tę wiedzę na realne działania.

Wiele z firm, których praktyki znalazły się w raporcie, stawia w centrum działań ESG inicjatywy na rzecz pracowników. Obejmuje to m.in. promowanie zdrowia pracowników, łączenie ich aktywności społecznej z wolontariatem czy promowanie różnorodności w firmach.

– Biznes odgrywa kluczową rolę w tworzeniu stanowisk pracy i w ogóle kształtowaniu rynku pracy, dlatego jeśli będzie otwarty na osoby z różnymi cechami, w tym z niepełnosprawnościami, może wpłynąć na to, że grupa pozostająca dotąd bez pracy w końcu może uzyskać niezależność finansową dzięki umowie o pracę – mówi Daria Uljanicka, wiceprezeska Fundacji Grupy ERGO Hestia Integralia.  

Z raportu Fundacji „Milion niewykorzystanych talentów” wynika, że potencjał osób z niepełnosprawnościami dla rynku pracy liczy ponad 1 mln osób w wieku 20–60 lat w przypadku mężczyzn oraz 20–55 lat w przypadku kobiet. Wskaźnik aktywności zawodowej osób z niepełnosprawnościami wynosi 33,1 proc., czyli ponad dwukrotnie mniej niż w całym społeczeństwie (73,4 proc.). Tu eksperci widzą rolę pracodawców – większe otwarcie na rekrutację osób z niepełnosprawnościami oraz promocję równości i inkluzywności.

– Grupa osób z niepełnosprawnościami jest fałszywie oceniana przez pracodawców. Nie przykładają oni wagi do tego, czy te osoby są kompetentne, mają wiedzę i spełniają oczekiwania pracodawcy na danym stanowisku. Z góry zakładają, że ta osoba nie jest w stanie pracować, a niepełnosprawność to jest cecha, która jest jedną z wielu – mówi Daria Uljanicka. – Bardzo krzywdzące jest postrzeganie kandydata czy przyszłego pracownika przez pryzmat jego niepełnosprawności.

W ERGO Hestii maj jest miesiącem różnorodności. Badania przeprowadzone z tej okazji wśród pracowników z czterech pokoleń wskazały, że w różnorodności jest ogromna siła, a temat ten cieszy się dużą popularnością wśród pracowników. W ramach spółki działa też Rada ds. DEI (różnorodności, równości, inkluzywności), czyli 10-osobowa reprezentacja pracowników różnych działów, która realizuje szereg inicjatyw mających na celu angażowanie pracowników. Dzięki jej działalności w kodeksie dress code firmy znalazły się zapisy, które podkreślają dowolność w ubiorze bez względu na płeć, orientację seksualną czy przynależność płciową.

– Inicjatywa DEI w każdej firmie, czy dużej, czy małej, ma dzisiaj ogromne znaczenie. Budowanie inkluzywnej kultury organizacyjnej ma znaczenie dla jakości pracy, ale też dla poczucia przynależności pracowników w danej firmie. Badania EY wskazują, że różnorodne grupy pracownicze wykazują o 30 proc. wyższy wskaźnik satysfakcji pośród pracowników, właśnie dlatego że pracownicy czują się bezpiecznie, ponieważ firma akceptuje różnice – podkreśla wiceprezeska Fundacji Grupy ERGO Hestia Integralia.

Pierwsze kąpieliska nad Bałtykiem zostały zamknięte z powodu zakwitu sinic jeszcze przed rozpoczęciem szczytu sezonu wakacyjnego. Naukowcy od lat wskazują, że ocieplanie się Morza Bałtyckiego i utrzymująca się eutrofizacja sprzyjają coraz częstszym zakwitom sinic. Według HELCOM aż 94 proc. powierzchni Bałtyku jest dotknięte eutrofizacją.

– Sinice to bakterie, które rozwijają się w wyniku przeżyźnienia wody. Do Bałtyku trafiają substancje odżywcze, co samo w sobie brzmi pozytywnie, ale docierają ich zbyt duże ilości. W ten sposób „karmią” one sinice, które rozwijają się szczególnie intensywnie przy wysokiej temperaturze wody – mówi agencji Newseria Marcin Kotlarek, prezes Fundacji Race for the Baltic.

Eutrofizacja to proces nadmiernego użyźniania wód związkami azotu i fosforu. Substancje te trafiają do Bałtyku przede wszystkim wraz ze ściekami komunalnymi oraz spływami z terenów rolniczych. W morzu działają jak nawóz dla glonów i sinic. Ich nadmierny rozwój ogranicza dopływ światła do głębszych warstw wody, a rozkład obumarłych organizmów prowadzi do powstawania tzw. martwych stref, w których zaczyna brakować tlenu.

Bałtyk jest szczególnie podatny na ten proces. Jest morzem półzamkniętym, a pełna wymiana jego wód z Morzem Północnym trwa ok. 30 lat. Jednocześnie jest płytki – jego średnia głębokość wynosi zaledwie ok. 52 m. Do morza wpływa ok. 250 rzek, a w jego zlewni mieszka blisko 90 mln ludzi. To sprawia, że zanieczyszczenia kumulują się przez wiele lat, a poprawa stanu ekosystemu postępuje bardzo powoli. Według HELCOM aż siedem z 10 największych morskich martwych stref na świecie znajduje się właśnie w Bałtyku.

– Sinice coraz częściej wpływają na korzystanie z kąpielisk, dlatego że coraz częściej mamy bardzo ciepłe lato. Bałtyk jest drugim na świecie morzem, jeżeli chodzi o przyrost temperatury, ustępuje tylko Morzu Czarnemu, co sprzyja zakwitowi sinic – tłumaczy Marcin Kotlarek.

Morze Bałtyckie należy do akwenów szczególnie silnie odczuwających skutki zmian klimatu. Według projektu Klimada 2.0 tempo wzrostu temperatury w jego zlewni jest wyższe od średniej światowej. Jednocześnie średnia temperatura wód Bałtyku wzrosła w ciągu ostatnich ok. 30 lat o 1,5°C, czyli trzykrotnie bardziej niż średnia temperatura światowych oceanów. To tworzy coraz lepsze warunki do rozwoju sinic.

– Możemy się spodziewać coraz częstszych zakwitów sinic. Z jednej strony wynika to ze zwiększającej się temperatury powietrza, co przekłada się na wzrost temperatury wody. Drugi ważny aspekt to docierające do Bałtyku zanieczyszczenia. Od kilkudziesięciu lat do Bałtyku wpływają tysiące ton fosforu i azotu ze ścieków czy rolnictwa. Bałtyk jest bardziej nasycony tymi substancjami odżywczymi, które karmią sinice. Połączenie tych dwóch rzeczy – podwyższonej temperatury i zwiększonej zawartości fosforu i azotu – sprawia, że zakwitów sinic jest coraz więcej – ocenia prezes Fundacji Race for the Baltic.

Eksperci podkreślają, że poprawa stanu Bałtyku będzie wymagała czasu. To morze półzamknięte, dlatego skutki zanieczyszczeń utrzymują się znacznie dłużej niż w większości innych akwenów. Związki azotu i fosforu gromadzone przez dziesięciolecia nadal pozostają w jego ekosystemie i nawet po ograniczeniu dopływu biogenów ich wpływ na środowisko będzie odczuwalny jeszcze przez wiele lat.

Zakwit sinic nie zawsze oznacza obecność toksyn, jednak na podstawie samego wyglądu wody nie da się ocenić, czy jest bezpieczny. Dlatego służby sanitarne zalecają, aby nie wchodzić do wody o zmienionej barwie lub z widocznym kożuchem sinicowym.

– Sinice to bakterie, które są szkodliwe dla organizmu. Dlatego należy unikać kontaktu z wodą objętą zakwitem sinic. Dotyczy to zarówno ludzi, jak i zwierząt – zaznacza Marcin Kotlarek.

Jak podkreśla Fundacja Race for the Baltic, źródła problemu znajdują się często setki kilometrów od wybrzeża. Ograniczenie eutrofizacji wymaga dalszego ograniczania dopływu związków azotu i fosforu do Bałtyku – m.in. dzięki inwestycjom w gospodarkę ściekową, zmniejszaniu spływu biogenów z terenów rolniczych oraz ograniczaniu zanieczyszczeń trafiających do rzek. Na ten problem zwraca uwagę m.in. kampania „Widzisz sinice?”, realizowana przez Fundację Race for the Baltic w ramach projektu „Bałtyk zaczyna się na lądzie”.

Urząd Zamówień Publicznych opracował projekt nowelizacji ustawy Prawo zamówień publicznych i ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych. Nowe przepisy zakładają przyspieszenie postępowania przed Krajową Izbą Odwoławczą, w tym m.in. ograniczenie wnoszonych odwołań, waloryzację wpisów, ujednolicenie orzecznictwa, a także doprecyzowanie przepisów dotyczących rażąco niskiej ceny. Eksperci podkreślają, że zmiany są potrzebne, jednak proponowane mogą nie przynieść oczekiwanych efektów.

– Nowelizacja Prawa zamówień publicznych jest w pełni poświęcona obszarowi odwołań i również po części kontroli prowadzonych przez prezesa Urzędu Zamówień Publicznych. Dzisiaj mierzymy się z ogromnym wyzwaniem w zakresie liczby składanych odwołań do Krajowej Izby Odwoławczej. System przestał już być wydolny. Obserwujemy, że ich duża liczba nie wpływa znacząco na jakość prowadzonych dalej postępowań. Stąd też po analizie zarzutów staraliśmy się zaproponować zmiany – mówi w rozmowie z agencją Newseria Agnieszka Olszewska, prezes Urzędu Zamówień Publicznych.

Każdego roku znacząco wzrasta liczba odwołań wnoszonych do prezesa Krajowej Izby Odwoławczej. W 2019 roku było ich 2695, w 2022 roku 3537, w 2023 roku 3963, w 2024 roku 5060, a w 2025 roku – 5986. W latach 2021–2025 nastąpił więc ich wzrost o ok. 60 proc. Tak wynika z analiz Urzędu Zamówień Publicznych.

– Wyzwaniami, z którymi mierzy się branża projektowa czy też nadzorowa, są długotrwałe procedury w Krajowej Izbie Odwoławczej, gdzie z napięciem czekamy na wybory kolejnych wykonawców, z którymi możemy podpisać umowę na projektowanie czy też rozpocząć nadzór nad realizacją inwestycji. Widzimy, że te procedury bardzo się przeciągają i powodują, że część ze środków, które jako kraj będziemy wydawać na kolej, jest zagrożona – wyjaśnia Renata Mordak, prezes Egis Poland.

Średni czas przekazywania odwołań do prezesa KIO wzrósł z ok. 4,4 dnia do ok. 15 dni w 2025 roku. Gwałtownie spadł przy tym odsetek spraw rozpoznawanych w terminie 15 dni – z ok. 78 proc. w 2023 roku do ok. 32 proc. w 2024 roku i ok. 11 proc. w 2025 roku.

– Proponujemy zmiany, które były skonsultowane z rynkiem. Mamy nadzieję, że doprowadzą do tego, że będzie mniejsza liczba odwołań. Proponujemy również podniesienie wpisów. Nasza propozycja dla podstawowych progów, które obecnie funkcjonują, to jest waloryzowanie wysokości tych wpisów, ale również wprowadzenie nowych progów, powyżej których znacząco wzrośnie wysokość wpisu – podkreśla Agnieszka Olszewska.

Od 2010 roku mimo inflacji wysokość wpisów od odwołania pozostaje na niezmienionym poziomie. Dla dostaw i usług o wartości mniejszej niż progi unijne – 7,5 tys. zł, o wartości równej lub przekraczającej progi unijne – 15 tys. zł. Dla robót budowlanych o wartości mniejszej niż progi unijne – 10 tys. zł, a o wartości równej lub przekraczającej progi unijne – 20 tys. zł.

– Obecnie proponujemy wprowadzenie progu o wartości 15 mln euro dostaw usług robót budowlanych, gdzie wpis byłby do 60 tys. zł, i próg największych inwestycji – 30 mln euro, gdzie wprowadzono by wpis o wysokości do 150 tys. zł – tłumaczy prezes UZP. – Ale to nie jest jeszcze ostateczna propozycja. Wsłuchujemy się w głosy wszystkich interesariuszy, uczestników rynku i na tej podstawie będziemy ewentualnie dostosowywać przepisy do faktycznych potrzeb systemu zamówień publicznych – dodaje.

W uzasadnieniu zmian ustawy można przeczytać, że problemem wymagającym podjęcia działań legislacyjnych jest również kwestia rozbieżności w orzecznictwie KIO. Prowadzą one do wzrostu liczby odwołań, ale także mogą zniechęcać wykonawców do ubiegania się o zamówienia publiczne.

– Proponujemy również zmiany, które będą dążyły do ujednolicenia orzecznictwa w sporach, w postępowaniach o udzielenie zamówienia publicznego. Taką propozycją jest podejmowanie uchwały przez zgromadzenie członków Krajowej Izby Odwoławczej, w przypadku kiedy zaistnieje rozbieżność w orzecznictwie – wyjaśnia Agnieszka Olszewska.

Projektowana ustawa przewiduje dodanie nowej regulacji, która umożliwi KIO rozstrzygnięcie rozbieżności pojawiających się w jej orzecznictwie w drodze uchwały zgromadzenia ogólnego izby. Ma ona mieć wyłącznie wewnętrzny charakter i służyć ujednoliceniu orzecznictwa izby.

– Projekt zakłada również szereg innych usprawnień. To są chociażby objaśnienia prezesa Urzędu Zamówień Publicznych. Chcemy, aby obok opinii prawnych, interpretacji, wytycznych, które już wydaje, była nowa forma wyjaśniania przepisów prawa, która może być wydawana na wniosek instytucji kontrolujących bądź przez prezesa Urzędu Zamówień Publicznych, kiedy stwierdzi taką potrzebę – podkreśla prezes UZP. – Naszym celem jest, żeby zamawiający, którzy zastosują się do takich objaśnień, nie ponosili negatywnych skutków w przypadku, kiedy zostaną one zastosowane. Te wszystkie zmiany zmierzają do tego, żeby prawo i procesy zakupów publicznych były przewidywalne – dodaje.

Podkreśla, że istnieje różnorodność składanych odwołań, a zmiany nie mają na celu wyeliminowania tych zasadnych. 

–  Wierzę w to, że jeżeli będzie znana i przewidywalna linia orzecznicza Krajowej Izby Odwoławczej, to odwołujący, znając ją, będą dochodzili swoich praw i odwołania będą jak najbardziej zasadne i będą miały wpływ na podnoszenie jakości procesów, jak również realizowanych zamówień publicznych – zaznacza Agnieszka Olszewska.

Analiza orzecznictwa KIO z ostatnich lat pokazuje, że utrzymuje się tendencja rosnąca w zakresie zarzutów odwołań odnoszących się bardziej do kwestii formalnych niż do istoty prawidłowości czynności zamawiającego dotyczącej wyboru najkorzystniejszej oferty.

– Mam nadzieję, że będzie też mniej wycofywanych odwołań, które niestety zajmują nam zasoby do obsługi procesów odwoławczych. Dzisiaj to jest również wysoki odsetek, kiedy odwołania są wycofywane w ostatnim możliwym momencie tuż przed rozprawą. Blokuje nam to sale rozpraw. W tym też celu zaproponowaliśmy w zmianie ustawy przejście na czyste rozprawy zdalne – wyjaśnia prezes Urzędu Zamówień Publicznych.. 

Planuje się wprowadzenie rozwiązań wspierających sprawniejsze wyznaczanie terminów posiedzeń i rozpraw zdalnych poprzez ograniczenie możliwości stacjonarnego udziału w rozprawach wyznaczonych jako zdalne.

– Zmiany dotyczące Krajowej Izby Odwoławczej są konieczne. Natomiast nie uważam, żeby zmiany planowane w ten sposób przyniosły bardzo duży efekt. Zgadzam się z tym, że wiele odwołań jest wnoszonych tylko „z awanturności”, natomiast obserwujemy również sporo takich, które są przez KIO przyjmowane, gdzie zostają wybierane oferty z drugiego, z trzeciego czy z czwartego miejsca – tłumaczy Renata Mordak. – Oznacza to, że w ofertach z pierwszych miejsc jednak były błędy czy też cena mogła być rażąca, ewentualnie wykonawcy zataili jakieś informacje, co również oznacza, że zamawiający nie ma dostępu do pełnej informacji, żeby ocenić te oferty jednoznacznie. Dopiero KIO je ocenia – dodaje.

Ekspertka uważa, że proponowane rozwiązania nie spowodują znaczącego przyspieszenia działania systemu zamówień publicznych.

– W ofertach ciągle zdarzają się błędy, których zamawiający nie wychwytują. Robi to dopiero konkurencja i wtedy takie narzędzie jak odwołanie do KIO absolutnie powinno mieć miejsce. Również zamawiający zbyt rzadko korzystają ze swojego uprawnienia, czyli z odrzucenia oferty, jeżeli ona zawiera rażąco niską wycenę – uważa prezes Egis Poland.

Zakupy internetowe stały się codziennością dla większości Polaków, a coraz częściej korzystają z nich również seniorzy. Coraz większe znaczenie dla finalizacji zakupów ma jednak sposób płatności. Badania pokazują, że niemal co drugi kupujący zrezygnował z zakupu z powodu braku preferowanej metody zapłaty. Eksperci wskazują, że wygodny proces płatności buduje zaufanie klientów, a dla małych firm wdrożenie nowoczesnych rozwiązań może ułatwić rozwój sprzedaży online.

– E-commerce stał się standardowym kanałem zakupowym i dla wielu konsumentów pierwszym wyborem. Zakupy online są dziś powszechne we wszystkich grupach wiekowych – w 2025 roku korzystało z nich już 70 proc. dorosłych Polaków. Rozwojowi rynku sprzyjają także coraz lepsza dostępność sklepów internetowych, intuicyjne procesy zakupowe oraz szeroki wybór metod płatności, które ułatwiają finalizację transakcji – podkreśla w rozmowie z agencją Newseria Monika Grabowska, dyrektor zarządzająca Fundacji Polska Bezgotówkowa.

Z raportu Gemiusa „E-commerce w Polsce 2025” wynika, że 78 proc. internautów kupuje w sieci. To stawia Polskę w roli regionalnego lidera e-commerce, odpowiadającego za znaczący udział obrotów w Europie Środkowo-Wschodniej. Najczęściej wybierają tę formę zakupów ze względu na całodobową dostępność sklepów, wygodę oraz możliwość łatwego porównania ofert.

Z roku na rok zmniejszają się różnice w sposobie korzystania z handlu internetowego między młodszymi i starszymi konsumentami. Coraz więcej osób po 65. roku życia robi zakupy w sieci i korzysta z płatności elektronicznych.

– Rosnąca popularność e-commerce wśród osób 65+ wynika z ich coraz większego zaangażowania cyfrowego oraz zmiany nawyków zakupowych. Według badania fundacji już ponad 90 proc. ankietowanych w tej grupie wiekowej dokonuje transakcji online. Istotne znaczenie mają również proste i intuicyjne procesy zakupowe oraz możliwość korzystania z różnych metod płatności, dopasowanych do potrzeb użytkowników – tłumaczy Monika Grabowska.

Rozwój e-commerce idzie w parze ze wzrostem znaczenia płatności bezgotówkowych. Badanie POLASIK Research pokazuje, że w 2025 roku już 71 proc. płatności w punktach handlowo-usługowych Polacy realizowali bezgotówkowo. Coraz częściej wybierają również płatności mobilne – udział transakcji wykonywanych z wykorzystaniem technologii NFC wzrósł z 18 do 24 proc. w ciągu roku.

Według raportu Gemiusa ponad połowę internautów (52 proc.) do zakupów online motywuje dostępność wielu metod płatności. Największą popularnością cieszy się BLIK (72 proc.), następnie szybkie przelewy (64 proc.) i płatności kartą (43 proc.).

– Z badania Fundacji Polska Bezgotówkowa wynika, że 46 proc. Polaków zrezygnowało z zakupów, ponieważ nie mogło skorzystać z preferowanej formy płatności. Oznacza to, że wygodny, szybki i bezpieczny proces płatności ma bezpośredni wpływ nie tylko na sprzedaż, ale również na budowanie zaufania i lojalności klientów – ocenia dyrektor Fundacji Polska Bezgotówkowa.

Potwierdzają to także dane Narodowego Banku Polskiego. W IV kwartale 2025 roku Polacy wykonali 118,4 mln transakcji kartami w internecie (o 36,4 mln więcej niż w ostatnich trzech miesiącach 2024 roku) o łącznej wartości 18,8 mld zł. Rosnąca liczba transakcji internetowych sprawia, że sposób płatności ma coraz większy wpływ na decyzje zakupowe klientów.

– W e-commerce sukces zależy więc nie tylko od atrakcyjnego asortymentu, ale także od doświadczenia klienta na każdym etapie transakcji. Dlatego przedsiębiorcy powinni inwestować w różnorodne i bezpieczne rozwiązania płatnicze, które odpowiadają na oczekiwania wszystkich grup konsumentów – to nie tylko zwiększa szanse na finalizację transakcji, ale też buduje zaufanie i lojalność klientów – wskazuje Monika Grabowska.

Dużą rolę w rozwoju sprzedaży internetowej odgrywają mikro-, małe i średnie przedsiębiorstwa. Z raportu PARP wynika, że tylko 4,5 proc. przedsiębiorstw sprzedawało w 2024 roku towary za granicę. Dla wielu mniejszych firm rozwój sprzedaży online może być jednym ze sposobów na dotarcie do nowych rynków.

– Program Fundacji Polska Bezgotówkowa może realnie przyspieszyć rozwój rynku e-commerce, zwłaszcza w segmencie mikro-, małych i średnich przedsiębiorstw. Takie wsparcie obniża koszty wejścia do sprzedaży internetowej, zachęca firmy do wdrażania nowoczesnych metod płatności i ułatwia rozwój działalności w internecie – tłumaczy dyrektor fundacji.

W ramach Programu Polska Bezgotówkowa przedsiębiorcy, którzy nie korzystali wcześniej z przyjmowania płatności bezgotówkowych online, mogą przez 12 miesięcy lub do osiągnięcia obrotu w wysokości 50 tys. zł brutto korzystać z usługi bez opłat za przyjmowanie płatności kartami Visa i Mastercard, także za pośrednictwem portfeli Apple Pay i Google Pay. Program ma ułatwić najmniejszym firmom rozpoczęcie sprzedaży internetowej i rozwój działalności w sieci.

Zdaniem części polskich europarlamentarzystów jednolity rynek w Unii Europejskiej wymaga zmian. Potrzebuje wprowadzenia praktycznego zastosowania zasady wzajemnej uznawalności produktów i usług bądź też harmonizacji przepisów we wszystkich krajach członkowskich, co jednak może być procesem zbyt czasochłonnym. Polscy europosłowie podkreślają, że to samo prawo europejskie w różnych krajach jest stosowane w różny sposób, a ponadto brakuje współpracy międzynarodowej.

– W Unii Europejskiej jednolity rynek powinien być zasadą wynikającą z traktatów. Produkt czy usługa, które są oferowane w danym państwie, powinny bez problemu być oferowane w innym, bez żadnych ograniczeń. Niestety często widzimy, że państwa wprowadzają różnego rodzaju regulacje wewnętrzne i to powoduje, że na przykład produkt z Polski nie może wjechać do Niemiec, Francji czy innego kraju bez dodatkowej kontroli lub spełnienia dodatkowych wymogów – mówi w rozmowie z agencją Newseria Piotr Müller, poseł do Parlamentu Europejskiego z Prawa i Sprawiedliwości.

Jednolity rynek Unii Europejskiej został utworzony w 1993 roku. Umożliwia swobodny przepływ towarów, usług, osób i kapitału, czyli tzw. cztery swobody we wszystkich państwach członkowskich. Ponadto napędza wzrost gospodarczy i konkurencję oraz stwarza możliwości dla unijnych firm, w tym MŚP. Zapewnia im dostęp do rynku wewnętrznego, który liczy 450 mln konsumentów.

– Jako Europejska Partia Konserwatystów i Reformatorów jesteśmy zwolennikami zasady wzajemnej uznawalności. Chcemy, aby produkt wytworzony w danym kraju mógł bez żadnych barier wjeżdżać do innego w Unii Europejskiej. Na to się właśnie umawialiśmy. Natomiast widzimy też wiele regulacji, które są wprowadzane we Wspólnocie i de facto zwiększają bariery – uważa europoseł.

W kwietniu br. przy okazji nieformalnego szczytu szefów państw i rządów na Cyprze prezydent tego kraju jako przedstawiciel rotacyjnej prezydencji Rady Unii Europejskiej oraz przewodniczące Parlamentu Europejskiego i Komisji Europejskiej podpisali plan działania „Jedna Europa, jeden rynek”. Przedstawia on cele i metody ich realizacji najpóźniej do końca 2027 roku. Ma to pobudzić wzrost gospodarczy w Europie i przewiduje cele dotyczące wniosków ustawodawczych i porozumienia między prawodawcami, a także kwartalne przeglądy umożliwiające monitorowanie postępów.

– Przykładem barier jest dyrektywa transportowa sprzed wielu lat, która uniemożliwiła zdrową konkurencję naszych firm transportowych na terenie Unii Europejskiej. Są też inne metody ograniczania tego typu usług czy produktów, jak wprowadzanie dodatkowych kryteriów społecznych, środowiskowych, ale które nie obowiązują w całej Unii, tylko w niektórych krajach. To powoduje realne bariery – tłumaczy Piotr Müller. – W Parlamencie Europejskim rozmawiamy więc o tym, w jaki sposób je ograniczyć – albo z jednej strony harmonizując przepisy, albo wprowadzając zasadę wzajemnej uznawalności usług i produktów – dodaje.

Instytucje europejskie chcą osiągnąć znaczące postępy w 2026 roku, a najpóźniej do końca 2027 roku we wszystkich pięciu strategicznych elementach składowych planu działania, takich jak uproszczenie przepisów, bardziej zintegrowany jednolity rynek, w tym poprzez usunięcie 10 najbardziej szkodliwych barier, wspieranie trwałych stosunków handlowych, działania na rzecz obniżenia cen energii, dekarbonizację oraz stymulowanie transformacji cyfrowej i transformacji AI.

– My jesteśmy zwolennikami zasady wzajemnej uznawalności usług i produktów. Uważamy, że harmonizowanie wszystkich przepisów w Unii Europejskiej jest procesem długotrwałym. Z drugiej strony powoduje on, że często pojawia się kolejna warstwa biurokratyczna, tylko tym razem nie w jednym czy dwóch krajach, tylko w 27 naraz – podkreśla europoseł.

Przywódcy Unii Europejskiej podkreślili, że do marca 2027 roku należy osiągnąć konkretne i wymierne postępy w zakresie zapobiegania powstawaniu barier dla czterech swobód i w zakresie usuwania takich barier. Wskazali sześć priorytetowych środków, w tym m.in. 28. system prawny dla spółek – „EU Inc.”, wzmocnienie zabezpieczeń dotyczących wprowadzania produktów do obrotu czy też rozwiązanie kwestii rozdrobnionych wymogów dotyczących etykietowania i opakowań produktów.

– Obserwujemy mechanizm, że to samo prawo europejskie jest stosowane w różny sposób w różnych krajach Unii Europejskiej. To wynika na przykład z z implementacji prawa w inny sposób w danym kraju, na przykład nadgorliwego. Czasami urzędnicy implementując prawo europejskie, dodają coś od siebie na wszelki wypadek, co jest oczywiście kuriozalne – zaznacza Piotr Müller.

Dodaje, że problemem jest brak chęci państw do realizowania między sobą egzekwowania przepisów.

– Państwo ma prawo do pozwania drugiego za to, że nie przestrzega przepisów, które samo przecież egzekwuje. Mamy do czynienia z taką sytuacją w wielu obszarach, że jedno państwo uczciwie się zachowuje, a drugie tych przepisów nie przestrzega. Teoretycznie Komisja Europejska powinna takie państwo ścigać przed Trybunałem Sprawiedliwości Unii Europejskiej, ale często tego nie robi ze względów politycznych. To jest pewnego rodzaju przewaga konkurencyjna, że to państwo akurat tych przepisów nie stosuje – uważa europoseł.

W 2018 roku weszło w życie ogólne rozporządzenie o ochronie danych osobowych (RODO), które reguluje sposób przetwarzania i przekazywania danych osobowych osób fizycznych w Unii Europejskiej. 

– Państwa pomiędzy sobą powinny się mobilizować i zachęcać do tego, żeby przestrzegać tych norm, które same uchwaliły. RODO jest dobrym przykładem. Ktoś, kto mieszka w Belgii, na przykład często widzi, że na skrzynkach pocztowych jest napisane imię, nazwisko osoby, która mieszka w danym mieszkaniu. To są przepisy, które wynikają z prawa belgijskiego. W Polsce w tej chwili coś takiego jest nie do pomyślenia – podkreśla Piotr Müller.

Każdego roku około 800 osób w Polsce słyszy diagnozę stwardnienia zanikowego bocznego (ALS/SLA). To rzadka, szybko postępująca choroba neurodegeneracyjna prowadząca do utraty sprawności, możliwości mówienia, samodzielnego jedzenia i oddychania. Dla niewielkiej części pacjentów istnieje terapia modyfikująca przebieg choroby, jednak warunkiem jej zastosowania jest potwierdzona w badaniu genetycznym mutacja w genie SOD1. Eksperci podkreślają, że dziś największym wyzwaniem pozostaje skrócenie czasu diagnostyki oraz zapewnienie chorym i ich rodzinom kompleksowego wsparcia.

– ALS objawia się bardzo podstępnie. Początkowo są to drobne potknięcia, problemy z utrzymaniem przedmiotów w dłoni czy osłabienie jednej ręki lub nogi, które często są bagatelizowane. Z czasem choroba może prowadzić do całkowitego niedowładu kończyn, problemów z mówieniem, poruszaniem się, a nawet oddychaniem – mówi agencji Newseria Ewa Waksmundzka ze Stowarzyszenia Dignitas Dolentium.

ALS (z ang. amyotrophic lateral sclerosis) to rzadka, wyniszczająca i szybko postępująca choroba. Podobnie jak rdzeniowy zanik mięśni (SMA) należy do grupy chorób neurodegeneracyjnych. W mózgu i rdzeniu kręgowym osób nią dotkniętych dochodzi do uszkodzenia i utraty neuronów ruchowych, tzw. motoneuronów.

Obecnie jedyną refundowaną terapią modyfikującą przebieg ALS jest tofersen – pierwsze na świecie leczenie przeznaczone dla pacjentów z mutacją genu SOD1. W Polsce jest ono dostępne w ramach programu lekowego B.176 od października 2025 roku. Największe korzyści przynosi wtedy, gdy zostanie wdrożone na wczesnym etapie choroby.

– Na dzisiaj choroba ALS jest nadal chorobą nieuleczalną, ale obserwujemy już ogromny postęp w medycynie. Od zeszłego roku mamy refundowany lek dla grupy około 100 osób, które mają mutację w genie SOD1. Jest to ogromny postęp, leczenie niestety nie powoduje wyleczenia z choroby, ale może w dużej mierze ją spowolnić bądź nawet zatrzymać. Liczymy na to, że w związku z odkryciem tego leku już niedługo pojawią się kolejne leki na kolejne mutacje, a nawet lek dla wszystkich chorych – mówi Ewa Waksmundzka.

Pierwsze objawy ALS mogą być bardzo różne i łatwo je pomylić z innymi schorzeniami. Choroba może się początkowo objawiać m.in. trudnościami z wykonywaniem precyzyjnych ruchów dłoni, osłabieniem kończyn, problemami z mową lub przełykaniem. To właśnie niespecyficzny przebieg sprawia, że postawienie właściwej diagnozy często zajmuje wiele miesięcy, a nawet lat.

Mutacja genu SOD1 odpowiada jedynie za część przypadków ALS. Szacuje się, że około 90 proc. zachorowań ma charakter sporadyczny, a około 10 proc. – rodzinny. Do tej pory zidentyfikowano około 40 genów związanych z rozwojem choroby, przy czym najczęściej mutacje dotyczą genów C9orf72, TARDBP, FUS oraz SOD1.

– Wobec pierwszej terapii celowanej dla pacjentów z ALS każdy pacjent powinien trafić na badania genetyczne i mieć zbadany co najmniej gen SOD1. Dobrze, gdyby miał zbadanych tych genów więcej, dlatego że spodziewamy się kolejnych terapii – zaznacza dr hab. n. med. Magdalena Badura-Stronka z Uniwersytetu Medycznego im. Karola Marcinkowskiego w Poznaniu.

Eksperci podkreślają, że ponieważ mutacja SOD1 występuje zarówno u części pacjentów z rodzinną, jak i sporadyczną postacią ALS, diagnostyka genetyczna powinna być wykonywana u wszystkich chorych, niezależnie od wywiadu rodzinnego, wieku czy stanu zdrowia. W Polsce z ALS żyje ok. 3 tys. osób, z czego ok. 100 ma mutację genu SOD1 i może zostać zakwalifikowanych do leczenia tofersenem.

– Leczenie nie cofa tego, co już się stało, ale może zatrzymać skutki w przyszłości. Dlatego na obecnym etapie bardzo ważna jest szybka diagnostyka, która obecnie trwa nawet rok, oraz szybkie wykonywanie badań genetycznych, na których wyniki czeka się kolejne miesiące. Priorytetem jest dziś przyspieszenie diagnostyki i badań genetycznych – podkreśla Ewa Waksmundzka.

Choć pojawienie się pierwszej terapii celowanej otworzyło nowe możliwości leczenia, eksperci podkreślają, że przed medycyną wciąż wiele wyzwań związanych z opracowaniem terapii dla pozostałych pacjentów.

– Mam nadzieję, że skoro latamy już komercyjnie w kosmos, to i w leczeniu ALS w najbliższych latach nastąpi przyspieszenie – ocenia dr hab. n. med. Magdalena Badura-Stronka. – Pacjenci chorują w Polsce od 18. do 80. roku życia, każdego roku przybywa ich około 800. Musimy o nich mówić, wspierać ich w tej walce i wspierać także ich rodziny, które są niezwykle dzielne.

Postępujący charakter ALS sprawia, że z czasem chorzy tracą możliwość samodzielnego poruszania się, mówienia i oddychania. Wymagają nie tylko leczenia, ale także rehabilitacji, opieki wielu specjalistów oraz kosztownego sprzętu wspomagającego oddychanie i żywienie. W praktyce ciężar codziennej opieki najczęściej spoczywa na rodzinach i bliskich.

– Jest bardzo dużo osób chorych, które nie chorują na mutację w genie SOD1, są to inne mutacje, które wymagają sprzętu i opiekunów, gdzie rodzina też czasami chce normalnie funkcjonować, na przykład wyjść do kina, a nie ma takiej możliwości. Stowarzyszenie pomaga w specjalistycznym sprzęcie, mamy też wsparcie psychologów, co jest bardzo ważne – mówi Monika Partyka, pacjentka Stowarzyszenia Dignitas Dolentium.

Aby zwrócić uwagę na potrzeby osób żyjących z ALS i ich rodzin, Stowarzyszenie Dignitas Dolentium zorganizowało w Poznaniu akcję „800 flag dla ALS”. Każda z błękitnych flag była poświęcona konkretnej osobie żyjącej z ALS lub zmarłej z powodu tej choroby. Instalacja miała przypominać, że za statystykami kryją się ludzie oraz ich historie.

– Przechadzając się przez tę instalację, odczuwam ogromne wzruszenie, ponieważ są tu nazwiska osób, które kojarzę ze stowarzyszenia. Wiem, z jakimi problemami się do nas zwracają, wiem też, że niektórych z nich już z nami nie ma. Tym bardziej się cieszę, że ta akcja spotkała się z tak pozytywnym odzewem wśród chorych i ich rodzin – wskazuje Ewa Waksmundzka.

Akcja „800 flag dla ALS”, zorganizowana z okazji Światowego Dnia ALS, odbyła się w Polsce po raz pierwszy. Inspiracją była inicjatywa amerykańskiej organizacji I AM ALS, która co roku tworzy podobną instalację w Waszyngtonie. Organizatorzy podkreślają, że celem przedsięwzięcia było nie tylko upamiętnienie osób żyjących z ALS i tych, którzy zmarli z powodu choroby, ale także zwrócenie uwagi na potrzebę szybszej diagnostyki oraz zapewnienia chorym kompleksowej opieki.